حمله آمریکا به ایران و به دنبال آن بسته شدن تنگه هرمز، باعث شده ذخایر نفتی جهان با سریعترین روند تاریخ کاهش پیدا کند و در جریان نفت خلیج فارس، مهمترین سپر محافظ بازار در برابر شوکهای عرضه را تضعیف کرده است.
کاهش سریع ذخایر به این معناست که خطر جهش شدیدتر قیمتها و کمبود سوخت بیش از گذشته نزدیک شده و دولتها و صنایع، گزینههای کمتری برای مقابله با حذف بیش از یک میلیارد بشکه عرضه نفت دارند؛ بحرانی که اکنون دو ماه از محدود شدن شدید عبور نفتکشها از تنگه هرمز میگذرد. این افت شدید همچنین بازار را حتی پس از پایان جنگ، برای مدت طولانیتری در برابر بحرانهای بعدی آسیبپذیر نگه میدارد.
برآوردها نشان میدهد ذخایر جهانی نفت بین اول مارس تا ۲۵ آوریل روزانه حدود ۴/۸ میلیون بشکه کاهش یافته که بسیار بیشتر از رکورد قبلی افت فصلی در آمارهای آژانس بینالمللی انرژی است. حدود ۶۰ درصد این کاهش مربوط به نفت خام و بقیه مربوط به سوختهای پالایششده بوده است.
همزمان تأکید شده که سیستم انرژی جهان به حداقلی عملیاتی از ذخایر نفت نیاز دارد و پیش از صفر شدن واقعی ذخایر، بازار وارد مرحله بحران عملیاتی میشود؛ مرحلهای که در آن خطوط لوله، مخازن و پایانههای صادراتی دیگر بهدرستی کار نمیکنند.
برخی نشانهها حاکی از آن است که سرعت کاهش ذخایر در روزهای اخیر کمی کمتر شده؛ زیرا افت تقاضای چین باعث آزاد شدن بخشی از عرضه برای سایر خریداران شده است. با این حال، ذخایر قابل مشاهده نفت جهان اکنون به پایینترین سطح از سال ۲۰۱۸ نزدیک شدهاند.
بخش مهمی از ذخایر جهانی شامل ذخایر راهبردی دولتهاست که یا مستقیما نگهداری میشوند یا شرکتها ملزم به حفظ آنها هستند. علاوه بر آن، حجم بزرگی از ذخایر تجاری نیز در اختیار تولیدکنندگان، پالایشگاهها، معاملهگران و توزیعکنندگان قرار دارد.
در آسیا، کشورهایی مانند اندونزی، ویتنام، پاکستان و فیلیپین بیشترین فشار را تحمل میکنند و احتمال دارد تنها طی یک ماه به سطوح بحرانی کمبود سوخت برسند. اقتصادهای بزرگتر منطقه، بهویژه چین، فعلا وضعیت باثباتتری دارند.
در اروپا نیز ذخایر سوخت جت همزمان با نزدیک شدن فصل سفرهای تابستانی بهسرعت در حال کاهش است و برخی پیشبینیها میگویند این ذخایر ممکن است از ماه ژوئن وارد محدوده بحرانی شوند.
برآوردها نشان میدهد اگر تنگه هرمز تا اوایل ژوئن بازگشایی نشود، برخی کشورهای آسیایی با شوک اقتصادی ناشی از کمبود گازوئیل روبهرو خواهند شد. همچنین اروپا شاید تنها یک ماه فرصت بیشتر برای مدیریت شرایط داشته باشد.
ایالات متحده که اکنون به تأمینکننده نهایی بازار جهانی تبدیل شده، ذخایر داخلی نفت و سوخت خود را به کمتر از میانگین تاریخی رسانده است. دادههای دولتی نشان میدهد ذخایر نفت خام آمریکا، از جمله ذخیره راهبردی این کشور، چهار هفته متوالی کاهش یافته و ذخایر سوخت دیزل نیز به پایینترین سطح از سال ۲۰۰۵ رسیده است.
با وجود افزایش تولید نفت آمریکا، شرکتهای انرژی هشدار دادهاند که کاهش ذخایر در کوتاهمدت ادامه خواهد داشت. حتی در صورت بازگشایی تنگه هرمز نیز بازگشت تولید و حملونقل نفت خلیج فارس به شرایط عادی زمانبر خواهد بود.
این بحران تاکنون باعث جهش قیمت نفت خام و سوخت، افزایش خطر رکود جهانی و رشد تورم شده است. هند با کمبود گاز مایع روبهرو شده، برخی خطوط هوایی پروازهای خود را لغو کردهاند و هزینه بنزین در آمریکا بهشدت افزایش یافته است.
مصرف جهانی نفت نیز هم بهدلیل اختلال عرضه و هم بهدلیل قیمتهای بالا کاهش محسوسی داشته است. با این حال، تحلیلگران هشدار میدهند برای متعادل شدن بازار، ممکن است قیمتها آنقدر افزایش یابد که بخش بزرگتری از تقاضا از بین برود.
در آسیا، اگرچه چین و کره جنوبی همچنان ذخایر مناسبی دارند و حتی به ازسرگیری صادرات فرآوردههای نفتی فکر میکنند، اما ذخایر نفتی منطقه آسیا-اقیانوسیه خارج از چین از آغاز جنگ حدود ۷۰ میلیون بشکه کاهش یافته است.
ژاپن و هند نیز با پایینترین سطح فصلی ذخایر در دستکم ۱۰ سال گذشته مواجه شدهاند. همچنین ذخایر نفتا و گاز مایع مورد استفاده صنایع پتروشیمی بیشترین آسیب را دیدهاند.
در اروپا، ذخایر سوخت جت در مرکز ذخیرهسازی آمستردام، روتردام و آنتورپ از زمان آغاز جنگ حدود یکسوم کاهش یافته و به پایینترین سطح ۶ سال اخیر رسیده است. بریتانیا، آلمان و فرانسه بهدلیل ترافیک بالای هوایی و تولید ناکافی داخلی، آسیبپذیرتر از دیگر کشورها توصیف شدهاند.
دولتها تاکنون متعهد شدهاند حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری آزاد کنند؛ اقدامی هماهنگ که با مشارکت آژانس بینالمللی انرژی انجام میشود. با این حال، آمریکا تاکنون تنها حدود ۷۹/۷ میلیون بشکه از ۱۷۲ میلیون بشکه وعده دادهشده را آزاد کرده است؛ زیرا میان تأمین بازار و جلوگیری از تخلیه بیشتر ذخایر راهبردی در حال موازنه است.
در عین حال، آزادسازی بیشتر ذخایر میتواند حاشیه امنیت بازار را باز هم کاهش دهد. از سوی دیگر، پس از پایان جنگ نیز بازار با فشار تازهای روبهرو خواهد شد؛ زیرا کشورها و شرکتها برای بازسازی ذخایر تخلیهشده خود به خرید گسترده نفت روی خواهند آورد.
