در یک بعد از ظهر غبارآلود در شمال چین، دهها کامیون غولپیکر برای پر کردن زغال سنگ برای شستشو و فرآوری صف کشیدهاند. برخی دیگر منتظرند تا تنها سنگ و خاک باطله را با خود ببرند. این یک منظره رایج در هر عملیات بزرگ روباز است؛ با این تفاوت که این غولهای عظیمالجثه در معدن ایمین در استان مغولستان داخلی بدون حضور حتی یک انسان در حال حرکت هستند و بخشی از ناوگان وسایل نقلیه خودران در حال رشد سریع در سراسر کشور هستند.
بسیاری از مردانی که زمانی راننده این کامیونها برای شرکت دولتی گروه هوآننگ چین بودند، اکنون دور از کار مستقیم با زغال سنگ، اغلب به عنوان سرپرست ایمنی یا اپراتور اتاق کنترل کار میکنند.
از دوران مائو زدونگ، سوخت زغال سنگ، پایهگذار رشد اقتصادی، میلیونها شغل و اسطورههای بنیانگذار حزب کمونیست بوده است.
این تصویری است که بزرگترین مشکل چین در گذار انرژی را در بر میگیرد. مزارع خورشیدی در حال گسترش هستند، فناوری سبز به سرعت در حال پیشرفت است و کثیفترین سوخت فسیلی در نهایت حذف خواهد شد. اما این امر همچنان دولت را با مشکل برچیدن ساختار اقتصادی عظیمی که برای حفر، توزیع و سوزاندن زغال سنگ ساخته شده است (و با این سوال که با کارگرانی که زمانی آن را اداره میکردند چه باید کرد) تنها میگذارد.
به گفته مدیر معدن ایمین، پیشرفتهای تکنولوژیکی به معنای ایمنی و کارایی است، نه از دست دادن شغل.
اما طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی، چین سال گذشته تقریباً نیمی از ۶/۱ میلیون نفر شاغل در استخراج زغال سنگ در سطح جهان را به خود اختصاص داده است و تعداد بیشتری نیز در صنایع مرتبط مانند برق مشغول به کار هستند. و تمرکز میتواند شدید باشد. در استان شانشی، جایی که بیش از یک سوم نیروی کار زغال سنگ کشور فعالیت میکنند، طبق گزارش سال ۲۰۲۴ موسسه انرژی دانشگاه پکن و برنامه توسعه سازمان ملل، بین امسال تا سال ۲۰۳۰، ۳۵۰/۰۰۰ شغل از بین خواهد رفت. با در نظر گرفتن اثر موجی آن بر اقتصاد گستردهتر، از دست دادن شغل در صنایع مرتبط در منطقه شمالی تا سال ۲۰۳۰ میتواند از ۱/۵ تا ۱/۷ میلیون نفر فراتر رود.
صنایع سبز بیش از ۷ میلیون شغل ایجاد کردهاند و در نهایت رشد خالص اشتغال از گذار انرژی حاصل خواهد شد، اما این لزوماً تجربه بسیاری در کمربند زغال سنگ، به ویژه کارگران مسنتر نیست.
یک دانشیار در کالج باروک، دانشگاه سیتی نیویورک، که در سیاستهای انرژی و آب و هوا تخصص دارد، گفت: «زغال سنگ همچنان عمیقاً در بافت اقتصادی و اجتماعی بسیاری از جوامع چینی ریشه دوانده است». «بنابراین، گذار از زغال سنگ نه تنها یک تحول انرژی، بلکه یک گذار اقتصادی و شغلی است که باید با دقت مدیریت شود».
زغال سنگ ارتباط نزدیکی با تاریخ حزب کمونیست و تلاشهای آن برای تحول اقتصاد چین در دهههای گذشته داشته است. انرژی ارزان، فراوان و داخلی (و یک نیروی کار صنعتی بزرگ) سنگ بنای توسعه اولیه کشور بودند و همچنان حیاتی هستند.
اما در حالی که گذار صنعتی یک سردرد جدید نیست (و نمونههایی از تلاشهای ناموفق فراوان است، از منطقه آپالاچی در ایالات متحده گرفته تا درههای ولز جنوبی در بریتانیا) مقیاس آن در اقتصادی که بزرگترین مصرفکننده و تولیدکننده زغال سنگ نیز هست، کاملاً متفاوت است.
چین قبلاً شاهد انفجارهای خشم مردمی بوده است. در اوایل سال ۲۰۰۹، یک اعتراض کارگری زمانی مرگبار شد که کارگران گروه آهن و فولاد یک مدیر را به خاطر ترس از اینکه تصاحب خصوصی منجر به از دست دادن شغل شود، کشتند! دولت استانی در نهایت خرید را لغو کرد و شرکت توسط یک شرکت دولتی دیگر جذب شد.
تجربه در جاهای دیگر نیز نشان میدهد که گذارهای ضعیف مدیریت شده منجر به عقبنشینی سبز میشود. به عنوان مثال، سناتور آمریکایی جو منچین، یک دموکرات محافظهکار، در پاسخ به نگرانیهای رایدهندگان در مورد فروپاشی استخراج زغال سنگ در ایالت ویرجینیای غربی، بلندپروازانهترین قانون آب و هوای ایالات متحده تا به امروز را تضعیف کرد. اگر چنین اتفاقی در بزرگترین آلاینده جهان رخ دهد، پیامدهای وخیمی برای مبارزه جهانی با آب و هوا خواهد داشت.
یک متخصص گفت: «توانایی چین در مدیریت این گذار به روشی سریع و عادلانه، تأثیر قابل توجهی بر نحوه استفاده این کشور و تا حد زیادی جهان از انرژی و مقابله با تغییرات آب و هوایی خواهد داشت».
تا به امروز، هیچ برنامه رسمی واحد و یکپارچهای برای مدیریت تأثیرات اجتماعی و اقتصادی وجود نداشته است. در عوض، پکن دهها سیاست ملی و منطقهای را در مناطقی که به استخراج منابع وابسته هستند، تدوین کرده است. این تلاشها در اواسط دهه ۲۰۱۰، زمانی که مشکلات مازاد ظرفیت باعث تثبیت صنعت و تعطیلی گسترده معادن کوچکتر شد، تسریع یافت.
عدم شفافیت ناشی از این امر دردسرساز است، به خصوص که دولت از تهاجمیترین تفاسیر برنامه خود برای شروع کاهش مصرف زغال سنگ عقبنشینی میکند. مقامات حزب در ماه اکتبر گفتند که اوج مصرف زغال سنگ را در دوره ۲۰۲۶-۲۰۳۰ ترویج خواهند کرد، تغییری جزئی اما قابل توجه نسبت به سخنرانی آوریل ۲۰۲۱ که در آن رئیس جمهور شی جین پینگ گفت که کشور در این دوره آن را به تدریج کاهش خواهد داد.
و حتی رسیدن به اوج به معنای کاهش سریع مصرف نخواهد بود؛ در عوض، احتمالاً یک دوره طولانی ثبات به دنبال خواهد داشت.
شورای دولتی ماه گذشته اعلام کرد که زغال سنگ همچنان پایه اصلی انرژی کشور باقی خواهد ماند، زیرا چین از انعطافپذیری خود برای متعادل کردن انرژیهای تجدیدپذیر متناوب و در عین حال کاهش مصرف آن در طول زمان، نهایت استفاده را میکند. نیروگاههای زغالسنگ جدید هنوز برای حمایت از تولید نوسانی ناوگان رو به رشد مزارع بادی و خورشیدی در حال تأیید و ساخت هستند.
رن یوزی، مدیرکل توسعه و برنامهریزی در اداره ملی انرژی، در اوایل این ماه گفت: «ما تلاشهای زیادی در زمینه توسعه انرژیهای جدید و پاک انجام میدهیم. اما برای تضمین در دسترس بودن برق، ما به طور کامل از زغال سنگ دست نمیکشیم».
تلاشهای موجود چین برای انتقال کارگران به فراتر از زغال سنگ، قبلاً به یک پایان طولانی اشاره دارد. به عنوان مثال، فوشین، شهری با حدود ۹۰۰,۰۰۰ نفر جمعیت در استان لیائونینگ در شمال شرقی و اولین مکانی است که شاهد یک «گذار عادلانه» با ویژگیهای چینی بوده است.
استخراج زغال سنگ در اینجا حدود ۲۰۰ سال پیش در زمان امپراتوری چینگ آغاز شد. این صنعت در دوران اشغال ژاپن در طول جنگ جهانی دوم به سرعت و با هزینه انسانی سنگین گسترش یافت. معدن روباز هایژو در فوشین زمانی آنقدر برای اقتصاد چین محوری بود که در سال ۱۹۶۰ روی اسکناس پنج یوانی نقش بسته بود. این سایت در سال ۲۰۰۵ پس از بیش از نیم قرن فعالیت، به دلیل تمام شدن ذخایرش بسته شد.
تا آن زمان، مقامات قبلاً میلیاردها یوان سرمایهگذاری را به صنایعی مانند کشاورزی، نیروی بادی و گردشگری هدایت کرده بودند. گودال هایژو (به طول ۴ کیلومتر (۲/۵ مایل) و عرض ۲ کیلومتر) اکنون یک پارک ملی است و دولت محلی در حال توسعه یک مسیر زیستمحیطی دیدنی است.
اما ساکنان شهری که زمانی معدن تقریباً یک نفر از هر خانوار را استخدام میکرد، احساسات متفاوتی دارند. در بازدید اخیر، آنها شهری راحت، با مسکن مقرون به صرفه و هزینه زندگی معقول را توصیف کردند؛ اما بدون سرزندگی و ایجاد شغلی که زمانی داشت.
ژانگ هائوتیان در سال ۱۹۹۴ در فوشین به دنیا آمد و روزهای قدیم را به یاد میآورد، اگرچه معادن خیلی قبل از اینکه او برای تحصیل در دانشگاه در ایالات متحده و بعداً برای راهاندازی یک مدرسه آموزش باریستاهای کافیشاپ در قطب فناوری شنژن برود، بسته شده بودند. او نیمی از سال را در این شهر میگذراند و کافه خود را با نوشیدنیهای سطح بالا و غذای آمریکایی راهاندازی کرده است؛ اما بیشتر دوستانش از مدرسه برای یافتن فرصتهای بیشتر به شهرهای بزرگتر رفتهاند.
ژانگ گفت: «این شهر فاقد منبع اصلی درآمد برای توسعه اقتصادی است». «هیچ شرکت فناوری در اینجا وجود ندارد».
به گفته محققان، پکن دهها سیاست و ابتکار را با هدف بازسازی نیروی کار، تنوع اقتصادی و احیای محیط زیست در شهرهای وابسته به منابع راهاندازی کرده است.
آنها دریافتند که این سیاستها از برخی جهات از محدوده برنامهریزی گذار در بسیاری از کشورهای دیگر فراتر میرود. با این حال، دولت همچنین تمایل دارد منابع را از طریق شرکتهای دولتی زغال سنگ توزیع کند. این امر اغلب منجر به سرمایهگذاری بیشتر در صنایع مرتبط، مانند تبدیل زغال سنگ به مواد شیمیایی یا متالورژی میشود که میتواند وابستگی اقتصادهای محلی به زغال سنگ را طولانیتر کند.
آموزش برای نقشهای دیگر محدود است و کارگران را نگران میکند که عقب ماندهاند.
این دو دانشگاهی در مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، نوشتند: «دولت چین در درجه اول بر کاهش بار کسبوکارهای زغال سنگ به جای کارگران و جوامع زغال سنگ در گذار زغال سنگ تمرکز کرده است». «این شامل تشویق شرکتهای زغال سنگ به ادغام و سازماندهی مجدد، و ترغیب بانکها و مؤسسات مالی به ارائه اعتبار و حمایت از وام به شرکتهای رقابتی در این بخش است».
گویی برای اثبات این نکته، فوشین دوباره به زغال سنگ امید بسته است. در ماه اکتبر، شرکت دولتی داتانگ چین ساخت یک کارخانه مواد شیمیایی ۲۵ میلیارد یوانی (۳/۵ میلیارد دلاری) را پس از بیش از یک دهه تأخیر از سر گرفت که سوخت استان مغولستان داخلی را به گاز طبیعی تبدیل میکند.
صنعت تبدیل زغال سنگ به مواد شیمیایی در مناطق معدنی شغل ایجاد میکند و مزیت اضافی کاهش وابستگی کشور به منابع انرژی خارجی را با جایگزینی نفت مورد استفاده در تولید پتروشیمی سنتی به همراه دارد. همچنین بسیار آلاینده است و انتشار گازهای گلخانهای آن بسیار بیشتر از فرآیندهای استانداردی است که از گاز یا نفت استفاده میکنند.
آزمایش گذار برجسته دیگری در داتنگ، پایتخت زغال سنگ کشور، درست در قلب استان شانشی، یک منطقه معدنی که بیش از هر کشور دیگری خارج از چین سوخت تولید میکند، در حال انجام است.
اینجا، زغال سنگ هنوز پادشاه است. دهها معدن هنوز در حومه شهر پراکنده هستند. جادهها مملو از کامیونهای قرمز رنگ مشخصی هستند که با گرد و غبار سیاه شدهاند و زغال سنگ را به یک راهآهن که به یک بندر در ۶۵۰ کیلومتری (۴۰۴ مایل) دورتر متصل میشود، برای توزیع در امتداد سواحل شرقی حمل میکنند.
اما داتنگ همچنین میلیاردها یوان را صرف گردشگری کرده است. مغازهها و هتلهایی در نزدیکی غارهای یونگانگ، مجموعهای از معابد و غارهای بودایی که بیش از ۱۵۰۰ سال پیش از ماسهسنگ تراشیده شدهاند، ساخته شده است. این شهر همچنین حدود ۱۶ میلیارد یوان را صرف یک طرح اسکان مجدد برای انتقال کارگران زغال سنگ از خوابگاههای کنار معادن به جامعهای معروف به منطقه جدید هنگآن کرده است. اکنون حدود ۳۰۰,۰۰۰ نفر در آپارتمانهای متوسط، احاطه شده توسط خیابانهای شلوغ، بازارهای روباز، رستورانها و بارها در آنجا زندگی میکنند. دور شدن از معادن مزایای دیگری نیز داشته است.
رن جینیو، که صاحب یک رستوران فروش برگر در منطقه جدید است، گفت: «ما اکنون آسمان آبی داریم». «وقتی بچه بودم، یقه پیراهن سفیدم بعد از یک روز بیرون ماندن سیاه میشد».
ژائو هونگ، حسابدار یک رستوران محبوب محلی، موافق است که این امر بعد دیگری به اقتصاد شهر بخشیده است. در تابستان، رزروهای ناهار از بازدیدکنندگان جدید غارها پر است. اما هنوز، گردشگری فصلی است؛ و معادن شهر همچنان سالانه ۱۵۹ میلیون تن تولید میکنند که بیشتر از آلمان است. او گفت: «جایگزینی زغال سنگ یک شبه غیرممکن است».
این شهر همچنین همچنان در معرض هوسهای این صنعت است. موجی از تعطیلی معادن پس از یک دوره عرضه مازاد در سال ۲۰۱۶ باعث شد جمعیت در سرشماری سال ۲۰۲۰ با ۲۰۰,۰۰۰ نفر کاهش به حدود ۳/۱ میلیون نفر برسد. افزایش قیمتها در سال ۲۰۲۱ باعث بهبودی کوتاهی شد، اما رکود دیگری در سال جاری به معنای کاهش دستمزدها بوده است و فروشندگان بازار از اینکه مردم برای صرفهجویی در هزینهها خریدهای خود را کاهش میدهند، شکایت دارند.
رن گفت که او قبلاً شاهد تغییر هویت شهر است و جوانان به دنبال فرصتهایی در شهرهای بزرگتر هستند. او گفت: «زغال سنگ برای ما مانند آب و هوا است؛ وقتی خوب است، همه چیز رونق میگیرد». «وقتی ضعیف است، همه ما را تحت تأثیر قرار میدهد».
