جایگاه مالی چین در حال پاسخگویی به تقاضای کشورهایی است که به دنبال فاصله گرفتن از دلار هستند و میخواهند با کشورهایی مانند ایران که با محدودیتهای بینالمللی مواجهاند، تجارت کنند.
از پایان جنگ جهانی دوم، زمانی که ۴۴ کشور توافق کردند دلار به عنوان ارز ذخیره جهانی باشد، بخش عمده تجارت جهانی بر پایه آن انجام شده است. این برتری به ایالات متحده قدرت قابلتوجهی داده تا از طریق تحریمها فشار اقتصادی شدیدی وارد کند.
درگیریهای اخیر نشان دادهاند که گزینه چینی میتواند راهی برای دور زدن این نظام فراهم کند. دستکم دو کشتی برای عبور امن از تنگه هرمز، هزینه خود را به ایران با یوان پرداخت کردهاند.
پرداختها از طریق شبکه مالی چین در ماه گذشته نزدیک به ۵۰ درصد افزایش یافت، همزمان با افزایش خرید نفت ایران توسط کشورها. روسیه نیز پس از قطع دسترسی به دلار به دلیل حمله به اوکراین، اکنون بخش عمده تجارت خود با چین را با یوان تسویه میکند.
در ماه مارس، نشریه ایدئولوژیک حزب کمونیست چین سخنرانی سال ۲۰۲۴ شی جینپینگ را دوباره منتشر کرد که در آن خواستار استفاده گسترده از یوان در تجارت بینالمللی و دستیابی آن به جایگاه ارز ذخیره شده بود.
با این حال، دلار همچنان ارز اصلی در تجارت جهانی است و به دلیل نقدشوندگی بالا و سهولت استفاده ترجیح داده میشود. یورو، ین و پوند در رتبههای بعدی قرار دارند. حتی بسیاری از مبادلاتی که به آمریکا مربوط نیستند، با دلار انجام میشوند. سهم یوان تنها حدود ۳ درصد از تراکنشهای جهانی است.
کنترلهای سختگیرانه مالی در چین، مانعی جدی برای گسترش جهانی یوان بوده است. جریان سرمایه به شدت مدیریت میشود و شهروندان و سرمایهگذاران خارجی با محدودیتهای قابلتوجهی روبهرو هستند.
با این حال، چین برای کاهش آسیبپذیری خود در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی، اقدام به ایجاد زیرساخت مالی موازی کرده است. این کشور ذخایر بزرگی از انرژی و مواد حیاتی ایجاد کرده و در کنار آن، شبکهای مالی خارج از نظام مبتنی بر دلار توسعه داده است.
از دهه ۲۰۰۰، چین با دهها بانک مرکزی توافقهای سوآپ ارزی امضا کرده و دسترسی شرکای تجاری به یوان را بدون نیاز به دلار فراهم کرده است. ارزش این خطوط سوآپ حدود ۶۰۰ میلیارد دلار است و میتواند در بحرانهای مالی نقش مهمی ایفا کند.
در سال ۲۰۱۵، چین سامانه پرداخت بینبانکی فرامرزی خود را راهاندازی کرد که به بانکها امکان تسویه با یوان را میدهد و جایگزینی برای شبکه سوئیفت محسوب میشود. برخی بانکهای روسیه و ایران تحت فشار آمریکا از سوئیفت حذف شدهاند.
پس از حذف بانکهای روسی از سوئیفت در سال ۲۰۲۲، تعداد مؤسسات مشارکتکننده در سامانه چینی تقریباً سه برابر شده و به حدود ۲۰۰ نهاد رسیده است.
با تشدید تنشها در ایران و بسته شدن تنگه هرمز که حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکند، جریان پول در شبکه مالی چین افزایش چشمگیری یافته است. کشورهایی که به نفت نیاز دارند، بیشتر از این شبکه برای پرداخت خارج از سیستم دلاری استفاده میکنند.
میانگین پرداختهای روزانه از ۸۶ میلیارد دلار به بیش از ۱۳۱ میلیارد دلار افزایش یافته و اندازه متوسط تراکنشها نیز بیش از ۸ درصد رشد کرده است. این رشد به تداوم نااطمینانی در خاورمیانه نسبت داده میشود.
با این حال، موانع مهمی همچنان وجود دارد. برای تبدیل شدن یوان به یک ارز جهانی، باید استفاده از آن در خارج از چین آسانتر شود که مستلزم کاهش محدودیتهای سختگیرانه بر جریان سرمایه است؛ اقدامی که دولت چین به دلیل نگرانی از کنترل نرخ ارز، با احتیاط به آن مینگرد.
در حال حاضر، برخلاف دلار که امکان سرمایهگذاری آسان در داراییهایی مانند اوراق خزانه آمریکا را فراهم میکند، یوان هنوز گزینه مشابهی در این سطح ندارد.
چین گامهایی تدریجی اما مهم برای تقویت نظام پرداخت فرامرزی خود برداشته است. هنوز مشخص نیست که این مسیر به تبدیل یوان به یک ارز اصلی جهانی منجر خواهد شد، اما تمایل گستردهای در جهان برای کاهش وابستگی به نظام مالی مبتنی بر دلار وجود دارد.
