داستان آسیای مدرن را میتوان از طریق یک جابهجایی بزرگ اقتصادی روایت کرد.
برای دههها، ژاپن قدرت اقتصادی مسلط منطقه و یکی از تأثیرگذارترین اقتصادهای جهان بود. اما در حالی که رشد اقتصادی ژاپن پس از فروپاشی حباب داراییها کند شد، چین مسیر توسعهای را آغاز کرد که تجارت، تولید و سرمایهگذاری جهانی را دگرگون ساخت.
این نمودار، تولید ناخالص داخلی اسمی ژاپن را در سالهای ۱۹۹۵ و ۲۰۲۵ مقایسه میکند و با دو تصویر متفاوت نشان میدهد که توازن قدرت اقتصادی در آسیا چگونه تغییر کرده است. آمار تولید ناخالص داخلی کشورها از گزارش «چشمانداز اقتصاد جهانی» صندوق بینالمللی پول (آوریل ۲۰۲۶) گرفته شده و دادههای استانهای چین از بولتنهای رسمی آماری این کشور استخراج شدهاند.
ژاپن؛ غول اقتصادی دهه ۱۹۹۰
در سال ۱۹۹۵، اتحاد جماهیر شوروی بهتازگی فروپاشیده بود و ژاپن پس از ایالات متحده، دومین اقتصاد بزرگ جهان از نظر تولید ناخالص داخلی اسمی محسوب میشد.
ژاپن بهعنوان نخستین کشور غیرغربی که صنعتی شد، سالها قدرت اقتصادی برتر منطقه خود بود. بازسازی پس از جنگ جهانی دوم و صادرات باکیفیت و ارزشمند که در سراسر جهان مورد تقاضا بودند، نقش مهمی در این جایگاه داشتند. تا سال ۱۹۹۵، اقتصاد ژاپن از مجموع اقتصاد آسیا (بدون احتساب ژاپن)، آفریقا و اروپای شرقی بزرگتر بود.
تولید ناخالص داخلی اسمی در سال ۱۹۹۵
| کشور/منطقه | تولید ناخالص داخلی (تریلیون دلار) |
|---|---|
| ژاپن | ۵/۶ |
| آسیا (بهجز ژاپن) | ۳/۹ |
| اروپای شرقی | ۰/۸ |
| آفریقا | ۰/۸ |
رشد ژاپن به اندازهای چشمگیر بود که بسیاری از ناظران در دهه ۱۹۸۰ معتقد بودند این کشور میتواند در نهایت رهبری اقتصادی ایالات متحده را به چالش بکشد. شرکتهای ژاپنی در صنایع مختلف از لوازم الکترونیکی مصرفی تا خودروسازی پیشتاز بودند و توکیو به نمادی از برتری شرکتی و فناوری تبدیل شده بود.
واشنگتن در واکنش، محدودیتهایی بر صادرات خودرو و نیمهرساناهای ژاپنی اعمال کرد. همچنین «توافق پلازا» باعث افزایش شدید ارزش ین ژاپن در برابر دلار آمریکا و دیگر ارزها شد. برخی تحلیلگران معتقدند سیاستهای اتخاذشده پس از این توافق در شکلگیری حباب عظیم قیمت داراییها در اواخر دهه ۱۹۸۰ نقش داشت.
افول ژاپن و ظهور چین
اقتصاد ژاپن پس از ترکیدن حباب قیمت داراییها در سال ۱۹۹۰ وارد دوره رکود شد. دهههای بعدی اغلب با عنوان «دهههای از دسترفته» شناخته میشوند. در این دوره، تولید ناخالص داخلی اسمی ژاپن تا حدی به دلیل تضعیف ین کاهش یافت، رشد اقتصادی واقعی به شدت کند شد و بدهی ملی افزایش یافت.
در همین حال، در آن سوی دریای چین شرقی، قدرتی بزرگ در حال ظهور بود. چین در دوران اصلاحات و سیاست درهای باز، طی سالهای آغازین قرن بیستویکم رشد سریعی را تجربه کرد و به طور میانگین سالانه دستکم ۷ درصد رشد داشت. این روند زنجیرههای تأمین جهانی را متحول کرد.
چین که در بخش بزرگی از قرن بیستم کشوری فقیر و توسعهنیافته بود، در سال ۲۰۱۰ از نظر تولید ناخالص داخلی اسمی از ژاپن پیشی گرفت و به دومین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شد.
ژاپن و قرن چینی
در سال ۱۹۹۵، تولید ناخالص داخلی اسمی ژاپن از بخش بزرگی از آفرو-اوراسیا بیشتر بود. اما تا سال ۲۰۲۵، رونق اقتصادی چین حتی در سطح استانهای این کشور نیز بهوضوح دیده میشد.
تولید ناخالص داخلی اسمی در سال ۲۰۲۵
| کشور/استان | تولید ناخالص داخلی (تریلیون دلار) |
|---|---|
| ژاپن | ۴/۴ |
| گوانگدونگ | ۲/۱ |
| فوجیان | ۰/۸ |
| ژجیانگ | ۱/۴ |
| شانگهای | ۰/۸ |
اقتصاد چین در سال ۲۰۲۵ به قدرتی نزدیک به ۲۰ تریلیون دلار تبدیل شده است و تقریباً پنج برابر بزرگتر از اقتصاد ژاپن است. در واقع، تولید ناخالص داخلی اسمی ژاپن از مجموع تولید ناخالص داخلی شانگهای و استانهای فوجیان، گوانگدونگ و ژجیانگ کمتر است.
همانگونه که ژاپن زمانی بر سایر اقتصادهای آسیا برتری داشت، اکنون چین به قدرت اقتصادی مسلط منطقه تبدیل شده است.
