آفریقا سرشار از منابع انرژی است، اما صدها میلیون نفر در این قاره همچنان به برق دسترسی ندارند و سهم عمده جمعیت محروم جهان از برق را تشکیل می‌دهند.
وزیران انرژی، سرمایه‌گذاران و مدیران شرکت‌های نفتی این هفته در کیپ‌تاون گرد هم آمده‌اند تا در هفته انرژی آفریقا که تا ۱۶ اکتبر ادامه دارد، درباره سرمایه‌گذاری در نفت و گاز، تأمین مالی انرژی و پایان دادن به فقر انرژی گفت‌وگو کنند.
در این گزارش، الجزیره پراکندگی منابع نفت و گاز، مواد معدنی راهبردی، شیوه تولید برق و وضعیت دسترسی مردم کشورهای آفریقایی به برق را بررسی کرده است.
آفریقا چه میزان ذخایر نفتی دارد؟
آفریقا حدود ۱۲۵ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت خام دارد که معادل ۷/۲ درصد از کل ذخایر جهان است. ذخایر اثبات‌شده به نفتی گفته می‌شود که کشف شده و با فناوری موجود قابلیت استخراج اقتصادی دارد، اما هنوز در زیر زمین باقی مانده است.
لیبی و نیجریه نزدیک به ۷۰ درصد ذخایر نفتی آفریقا را در اختیار دارند. ذخایر لیبی ۴۸/۴ میلیارد بشکه و ذخایر نیجریه ۳۶/۹ میلیارد بشکه برآورد می‌شود. الجزایر با ۱۲/۲ میلیارد بشکه در رتبه سوم قرار دارد. پس از آن، آنگولا با ۷/۷۸ میلیارد بشکه، سودان جنوبی با ۳/۷۵ میلیارد بشکه و مصر با ۳/۳ میلیارد بشکه قرار دارند.
نیجریه در سال ۲۰۲۴ بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت آفریقا بود و حدود ۲۳ درصد از تولید نفت این قاره را به خود اختصاص داد. الجزایر و آنگولا هر کدام نزدیک به ۱۷ درصد تولید را در اختیار داشتند. این سه کشور در مجموع ۵۶ درصد نفت آفریقا را تولید کردند و سهم پنج تولیدکننده بزرگ از کل تولید قاره به بیش از ۸۰ درصد رسید.
آفریقا در مجموع ۷/۶ درصد نفت خام جهان را تولید کرد؛ رقمی که تقریباً با سهم این قاره از ذخایر اثبات‌شده نفت جهان برابر است.
با وجود آنکه لیبی بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت آفریقا را دارد، از نظر میزان تولید در رتبه چهارم قرار گرفت. شرکت‌های خارجی از جمله انی ایتالیا، توتال‌انرژیز فرانسه و رپسول اسپانیا در صنعت نفت این کشور فعالیت می‌کنند. اختلاف‌های سیاسی و محاصره تأسیسات نفتی بارها موجب اختلال در تولید این کشور شده است.
ذخایر گاز طبیعی آفریقا در کدام کشورها قرار دارند؟
آفریقا در پایان سال ۲۰۲۳ نزدیک به ۱۸ تریلیون مترمکعب ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی داشت.
نیجریه و الجزایر در مجموع حدود ۵۸ درصد از این ذخایر را در اختیار دارند. موزامبیک با ۲/۸۴ تریلیون مترمکعب، مصر با ۲/۲۱ تریلیون مترمکعب و لیبی با ۱/۵۱ تریلیون مترمکعب در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
الجزایر و نیجریه از صادرکنندگان بزرگ گاز در آفریقا هستند. در مقابل، بخش عمده ذخایر موزامبیک که در دهه ۲۰۱۰ در مناطق فراساحلی کشف شدند، هنوز توسعه نیافته‌اند.
مواد معدنی راهبردی آفریقا از کجا تأمین می‌شوند؟
قاره آفریقا سهم بزرگی از مواد معدنی مورد استفاده در خودروهای برقی، باتری‌ها و فناوری‌های انرژی تجدیدپذیر را تأمین می‌کند.
در سال ۲۰۲۵، کشورهای آفریقایی به‌ترتیب ۷۱/۲ درصد از تولید جهانی کبالت و ۷۲/۴ درصد از تولید جهانی منگنز را در اختیار داشتند.
کبالت در باتری‌های قابل شارژ استفاده می‌شود. منگنز عمدتاً برای افزایش استحکام فولاد به کار می‌رود، اما در برخی باتری‌های خودروهای برقی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی تجدیدپذیر نیز کاربرد دارد.
جمهوری دموکراتیک کنگو نزدیک به ۷۰ درصد کبالت جهان را تولید می‌کند. بخشی از این ماده به‌صورت دستی و به‌وسیله معدن‌کاران مستقل استخراج می‌شود. شرایط کاری در برخی معادن این کشور خطرناک است و موارد مرگ‌بار نیز گزارش شده است.
آفریقای جنوبی نزدیک به ۳۸ درصد منگنز جهان را تولید می‌کند و پس از آن، گابن با سهمی نزدیک به ۲۵ درصد قرار دارد. این دو کشور به همراه غنا در مجموع ۷۲/۴ درصد تولید جهانی منگنز را تأمین می‌کنند.
زیمبابوه، بزرگ‌ترین تولیدکننده لیتیوم در آفریقا، در سال ۲۰۲۵ سهمی معادل ۹/۶ درصد از تولید جهانی این ماده داشت. لیتیوم در باتری‌های قابل شارژی استفاده می‌شود که نیروی خودروهای برقی را تأمین می‌کنند و برق تولیدشده از انرژی خورشیدی و بادی را ذخیره می‌کنند.
ماداگاسکار، موزامبیک و تانزانیا در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۲۲۲ هزار تن گرافیت طبیعی تولید کردند که معادل ۱۱/۹ درصد از تولید جهانی بود. گرافیت در آند باتری‌های لیتیوم‌یونی، یعنی الکترود منفی ذخیره‌کننده و آزادکننده انرژی، کاربرد دارد. این ماده همچنین در تولید فولاد، روان‌کننده‌ها و مداد استفاده می‌شود.
کدام کشورهای آفریقایی برق خود را از انرژی‌های تجدیدپذیر تولید می‌کنند؟
در سال ۲۰۲۴، تمام برق تولیدشده در اتیوپی و جمهوری دموکراتیک کنگو از منابع تجدیدپذیر تأمین شد. اوگاندا، نامیبیا و اسواتینی نیز بیش از ۹۶ درصد برق خود را از این منابع، عمدتاً انرژی برق‌آبی، تولید کردند.
در سوی دیگر، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در الجزایر، لیبی، نیجر و تونس کمتر از ۵ درصد بود. این کشورها عمدتاً به گاز طبیعی و نفت متکی هستند.
برق اتیوپی عمدتاً از انرژی برق‌آبی تأمین می‌شود. سد بزرگ رنسانس اتیوپی بر روی رود نیل آبی، بزرگ‌ترین پروژه برق‌آبی آفریقا، نقش مهمی در تولید برق این کشور دارد. این سد در سال ۲۰۲۲ تولید برق را آغاز کرد و در سپتامبر ۲۰۲۵ به‌طور رسمی افتتاح شد.
ساخت این سد تنش‌هایی میان اتیوپی، مصر و سودان ایجاد کرده است؛ زیرا مدیریت آب رود نیل و نحوه بهره‌برداری از سد از موضوعات مورد اختلاف این کشورهاست.
مردم کدام کشورهای آفریقایی به برق دسترسی دارند؟
در سال ۲۰۲۴، شش کشور آفریقایی دسترسی همگانی به برق داشتند: الجزایر، مصر، موریس، مراکش، سیشل و تونس. این کشورها در مجموع حدود ۲۱۵ میلیون نفر جمعیت دارند که تقریباً معادل ۱۴ درصد جمعیت آفریقاست.
در سایر کشورهای قاره، وضعیت بسیار متفاوت است. در سودان جنوبی تنها ۵/۴ درصد مردم به برق دسترسی داشتند. این رقم در مالاوی ۱۵/۶ درصد و در جمهوری دموکراتیک کنگو ۲۲/۵ درصد بود؛ این در حالی است که تمام برق تولیدی جمهوری دموکراتیک کنگو از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌شود.
نیجریه، پرجمعیت‌ترین کشور آفریقا، در سال ۲۰۲۴ نرخ دسترسی به برق ۶۲/۵ درصدی داشت. در نتیجه، حدود ۸۵ میلیون نفر در این کشور بدون برق زندگی می‌کردند؛ رقمی که نیجریه را در صدر کشورهای جهان از نظر تعداد افراد محروم از برق قرار می‌دهد.
در مناطق روستایی، که دسترسی به برق بسیار کمتر از شهرهاست، بسیاری از خانواده‌ها پس از تاریک شدن هوا همچنان از چراغ‌های نفتی، شمع یا چراغ‌قوه برای روشنایی خانه‌های خود استفاده می‌کنند.
شکاف میان ثروت انرژی و دسترسی به برق
آفریقا از منابع گسترده انرژی، از نفت و گاز طبیعی گرفته تا مواد معدنی مورد نیاز برای گذار جهانی به انرژی پاک، برخوردار است. با این حال، بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۵۶۰ میلیون نفر در کشورهای جنوب صحرای آفریقا به برق دسترسی ندارند. این تعداد حدود ۸۶ درصد از کل جمعیت محروم از برق در جهان را تشکیل می‌دهد.
این شکاف نشان می‌دهد که برخورداری از منابع طبیعی فراوان لزوماً به معنای دسترسی همگانی به انرژی نیست و توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری و گسترش شبکه برق همچنان از چالش‌های اساسی این قاره به شمار می‌روند.
