دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پیشتر از آغاز یک «روز موعود اقتصادی» علیه ایران سخن گفته بود، اما اقداماتی که دولت او تاکنون در قالب کارزار فشار اقتصادی جدید انجام داده، بیشتر به مجموعهای از اقدامات محدود و مرحلهای شباهت داشته است تا یک حمله اقتصادی گسترده و یکپارچه.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، این هفته به دیپلماتهای این کشور در سراسر جهان دستور داد به کشورهای محل مأموریت خود اعلام کنند که باید روابط و ارتباطات با ایران را «بهصورت نظاممند شناسایی و قطع کنند». همچنین از کشورهایی که شعب بانکهای ایرانی در آنها فعالیت دارند خواسته شده است این شعب را فوراً تعطیل کنند.
وزارت خزانهداری آمریکا روز جمعه نیز اعلام کرد یک بانک ترکیهای و شرکتهای زیرمجموعه آن را هدف تحریم قرار داده است. دولت آمریکا مدعی است این بانکها بهعنوان «مسیرهای حیاتی مالی» برای ایران عمل کردهاند.
این اقدامات تازهترین تحریمها در چارچوب کارزاری با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» است؛ کارزاری که دونالد ترامپ پیش از این از آن با عنوان «روز اقتصادی» برای ایران یاد کرده بود.
با این حال، برخلاف انتظار برای یک اقدام گسترده و یکپارچه، تحریمها در نزدیک به دو هفتهای که از اعلام این عملیات گذشته، بهصورت تدریجی و در چند مرحله اعمال شدهاند.
در همین حال، تردیدهای جدی درباره میزان آمادگی آمریکا برای انجام اقدامات مؤثر علیه شرکای اصلی ایران، بهویژه چین، همچنان وجود دارد. دیپلماتها و کارشناسان همچنین درباره میزان تأثیرگذاری این تحریمها بر اقتصاد ایران پرسشهایی مطرح کردهاند؛ اقتصادی که طی چند دهه گذشته تجربه گستردهای در مواجهه با فشارهای اقتصادی و تحریمها داشته است.
یکی از منابع منطقهای در این باره گفت ایران برای مدت طولانی با تحریمها مواجه بوده و راههای مقابله و دور زدن محدودیتها را نیز طی دههها توسعه داده است؛ بنابراین توان تحمل فشارهای اقتصادی قابل توجهی را دارد.
کارشناسان همچنین تأکید کردهاند که آثار تحریمهای اقتصادی معمولاً بلافاصله ظاهر نمیشود و برای نمایان شدن پیامدهای آنها به زمان نیاز است. یکی از مقامهای ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا نیز با اشاره به نشانههایی مانند صفهای طولانی برای دریافت سوخت یا کاهش کالا در فروشگاههای مواد غذایی گفت چنین مشکلاتی بخشی از شرایطی است که پیشتر نیز در ایران وجود داشته و الزاماً پدیدهای تازه نیست.
با این حال، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، این دیدگاه را که تحریمها کارایی ندارند رد کرده و گفته است آمریکا تاکنون با چنین سطحی از شدت و گستردگی وارد کارزار فشار اقتصادی نشده است.
وزارت خزانهداری آمریکا هفته گذشته نیز پیشنهاد کرد شعب بانک مصر، دومین بانک بزرگ مصر، در امارات متحده عربی از دسترسی به بازار مالی آمریکا محروم شوند. این وزارتخانه همچنین مدیرعامل شعبه دبی بانک ملی ایران را که بزرگترین بانک ایران محسوب میشود، تحریم کرد.
تحریمهای روز جمعه بانک «گلدن گلوبال» ترکیه و شرکتهای زیرمجموعه آن را هدف قرار داد. وزارت خزانهداری آمریکا مدعی است این مجموعه در تسهیل معاملات مالی به ارزش دهها میلیون دلار نقش داشته است. به گفته مقامهای آمریکایی، بخشی از این معاملات به درآمدهای نفتی حاصل از صادرات به چین مربوط بوده و منابع مالی در ارتباط با نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز در این شبکه جابهجا شده است.
اهمیت این اقدام، به گفته تحلیلهای مطرحشده درباره این تحریم، الزاماً به اندازه خود بانک مربوط نمیشود. نکته مهمتر این است که واشنگتن نشان داده حتی در برابر برخی کشورهای دیگر، از جمله متحدان خود، آمادگی دارد در صورت تشخیص ارتباط مالی با ایران اقدام کند.
با این حال، همچنان مشخص نیست دولت ترامپ تا چه اندازه حاضر است همین رویکرد را در قبال چین، یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران، دنبال کند.
در ارزیابیهای مطرحشده درباره احتمال هدف قرار گرفتن چین، این احتمال وجود دارد که واشنگتن در صورت تصمیم به اعمال فشار علیه پکن، این اقدام را بسیار حسابشده و مرحلهبندیشده انجام دهد تا از ایجاد غافلگیری یا تشدید ناگهانی تنشها جلوگیری شود.
در همین حال، مقامهای دولت ترامپ تلاش کردهاند نشان دهند که چین در موضوع ایران بیش از آنچه در ظاهر دیده میشود با آمریکا همکاری دارد.
اسکات بسنت این هفته در حاشیه نشست وزیران دارایی گروه ۲۰ گفت که در موضوع ایران، نقاط اشتراک آمریکا و چین بیشتر از موارد اختلاف آنهاست. این اظهارنظر میتواند نشانهای از تمایل واشنگتن برای مدیریت محتاطانه روابط اقتصادی با پکن در جریان کارزار جدید فشار بر ایران باشد.
درباره پاکستان و عمان نیز تردیدهایی وجود دارد که آمریکا بخواهد اقدامات قابل توجهی علیه آنها انجام دهد. هر دو کشور با ایران روابط تجاری دارند و در جریان تحولات و مذاکرات دیپلماتیک مرتبط با جنگ نیز نقشهایی داشتهاند.
در چنین شرایطی، برخی ارزیابیها حاکی از آن است که دولت آمریکا تلاش میکند میان اعمال فشار اقتصادی و حفظ امکان ادامه مسیر دیپلماتیک تعادل برقرار کند. بر اساس این دیدگاه، هدف قرار دادن بانکهای کوچکتر میتواند هم پیام هشدار به سایر مؤسسات مالی و کشورها باشد و هم از ایجاد اختلال در تلاشهای دیپلماتیک برای دستیابی به توافق صلح جلوگیری کند.
یکی از منابع منطقهای در این باره گفت واشنگتن ظاهراً تلاش میکند رویکردی متعادل و محتاطانه در پیش بگیرد. از این منظر، هدف قرار دادن بانکهای کوچکتر میتواند دیگر بانکها و مؤسسات مالی را نسبت به خطر تحریمهای آمریکا هشیار کند، بدون آنکه امید به دستیابی به یک توافق سیاسی و دیپلماتیک از بین برود.
اسکات بسنت این هفته همچنین مدعی شد کارزار اقتصادی جدید آمریکا با حمایت گستردهای در جهان روبهرو شده است. او در نشست گروه ۲۰ گفت آمریکا با متحدان خود در حال گفتوگو است و به گفته او، کشورهای مختلف حمایت قابل توجهی از این رویکرد نشان دادهاند.
با این حال، یک منبع دیپلماتیک، روند گفتوگوهای انجامشده با کشور خود را هنوز در مرحله توضیح و تشریح اهداف عملیات توصیف کرد. به این ترتیب، به نظر میرسد بسیاری از کشورها هنوز در حال دریافت جزئیات مربوط به خواستههای واشنگتن و بررسی پیامدهای احتمالی اجرای آنها هستند.
روبیو در دستورالعملی که اوایل هفته برای دیپلماتهای آمریکایی ارسال کرد، از آنها خواست کشورهای محل مأموریت خود را در جریان جزئیات «عملیات طرد اقتصادی» قرار دهند.
برای سفارتخانههای آمریکا در شهرهایی مانند لندن و مسقط، دیپلماتها مأمور شدند بر ضرورت اقدام فوری کشورها برای تعطیل کردن تمامی شعب بانکهای ایرانی فعال در حوزه قضایی خود تأکید کنند.
در این دستورالعمل تأکید شده بود که شعب بانکهای ایرانی باید «فوراً از فعالیت خارج شوند».
این رویکرد نشان میدهد دولت ترامپ در حال تلاش برای گسترش فشار مالی بر ایران از مسیر نظام بانکی بینالمللی است؛ مسیری که در آن علاوه بر بانکهای ایرانی، بانکها و مؤسسات مالی کشورهای دیگر نیز در صورت تسهیل معاملات مرتبط با ایران میتوانند با خطر تحریمهای آمریکا مواجه شوند.
با وجود این، فاصله میان وعده اولیه ترامپ برای یک «روز موعود اقتصادی» علیه ایران و اقدامات انجامشده تاکنون همچنان قابل توجه است. آنچه در عمل مشاهده شده، بیشتر مجموعهای از تحریمها و هشدارهای مرحلهای علیه بانکها و شبکههای مالی مرتبط با ایران بوده است، نه یک اقدام اقتصادی گسترده که بهطور همزمان شرکای اصلی ایران را نیز هدف قرار دهد.
در نهایت، میزان موفقیت این کارزار به این بستگی دارد که آمریکا در ماههای آینده تا چه اندازه بتواند کشورهای دیگر را با خود همراه کند و آیا حاضر خواهد شد برای قطع مسیرهای مالی ایران، فشار بیشتری بر کشورهایی مانند چین، پاکستان و عمان وارد کند یا خیر. در مقابل، تجربه چند دهه گذشته نشان میدهد اقتصاد ایران با سازوکارهای تحریمی آشنایی گستردهای دارد و نتیجه نهایی فشارهای جدید ممکن است تنها پس از گذشت زمان مشخص شود.
