اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه از یک کارزار گسترده تحریمهای مالی و فشار دیپلماتیک علیه ایران خبر داد که به گفته او با هدف قطع باقیمانده ارتباط این کشور با اقتصاد جهانی طراحی شده است. با این حال، او مشخص نکرد کدام کشورها هدف اقدامات بعدی قرار میگیرند یا مجازاتهای جدید علیه شرکای تجاری ایران چه زمانی اجرا خواهد شد.
این طرح که «عملیات طرد اقتصادی» نام گرفته، با هدف بستن راههای فرار از شبکه تحریمهای مالی آمریکا علیه ایران و به ادعای بسنت، وادار کردن تهران به ورود به «مرحله نهایی» جنگی است که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در فوریه آغاز کرده است.
مقامهای وزارت خزانهداری آمریکا ادعا کردند پنج بخش جدید از اقتصاد ایران هدف قرار گرفتهاند: رمزارزهای مورد استفاده سپاه پاسداران و افراد نزدیک به حکومت؛ فناوریهای مرتبط با تسلیحات؛ طلا که برای تثبیت ارزش پول ایران استفاده میشود؛ صنعت هواپیمایی ایران و کشتیرانی مرتبط با انتقال قطعات تسلیحاتی و نفت. واشنگتن همچنین از تحریم ۶۰ نهاد، فرد و شناور خبر داده که به ادعای آن، در دستیابی ایران به فناوری هستهای یا موشکی، انجام عملیات سایبری و صادرات نفت نقش دارند.
بسنت مدعی شد ترامپ با رهبران کشورهای دیگر تماس گرفته تا از آنها بخواهد در تلاش آمریکا برای خفه کردن اقتصادی ایران همکاری کنند. او نام این رهبران یا ضربالاجل مشخصی برای اقدام آنها اعلام نکرد. چین، امارات متحده عربی، ترکیه و عراق از مهمترین شرکای تجاری ایران هستند.
بسنت در نشست خبری خود در وزارت خزانهداری آمریکا ادعا کرد: «آمریکا انتظار اقدام دارد. ما در اینجا صبر نامحدود نداریم.»
وقتی از بسنت پرسیده شد چرا آمریکا تحریمهای گسترده علیه شرکای ایران را فوراً اجرا نمیکند، او مدعی شد دولت آمریکا میخواهد به کشورها «فرصتی برای اصلاح رفتار نامطلوب» بدهد.
او همچنین گفت: «چرا باید بخواهم نظام مالی جهان را منفجر کنم؟ ما معتقدیم شلیک هشدار و تعیین دوباره انتظارات، رویکرد مناسبی است.»
اعلامیه روز دوشنبه در حالی منتشر شد که انتظارها برای اقدام بسیار شدیدتر آمریکا افزایش یافته بود. ترامپ و بسنت طی روزهای گذشته بارها درباره آغاز یک «روز حمله اقتصادی» علیه ایران و شرکای تجاری آن هشدار داده بودند. بسنت نیز یک روز پیش از اعلام تحریمها مدعی شده بود آمریکا توان نظامی ایران را به میزان قابلتوجهی از بین برده و برنامه هستهای این کشور را تضعیف کرده است.
با این حال، یکی از پرسشهای اصلی همچنان بیپاسخ مانده است: آیا دولت ترامپ حاضر است در آستانه سفر رسمی شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، به واشنگتن، اقدامات تحریمی شدیدی علیه پکن انجام دهد یا نه.
تحریم بانکهای بزرگ چینی و پالایشگاههای خصوصی این کشور که نفت ایران را خریداری میکنند، میتواند آزمون اصلی سیاست جدید واشنگتن باشد. تاکنون هیچ نهاد مالی بزرگ چینی در موج جدید تحریمها هدف قرار نگرفته است.
بسنت در پاسخ به این پرسش که آیا بانکهای چینی نیز ممکن است در آینده هدف اقدامات مالی شدید قرار گیرند، مدعی شد: «هیچکس خارج از دسترس تحریمهای آمریکا نیست.»
برخی ارزیابیها حاکی از آن است که اقدام روز دوشنبه میتواند نشاندهنده محدود بودن گزینههای دولت آمریکا برای افزایش فشار بر ایران باشد. در مقابل، سابقه توافق هستهای سال ۲۰۱۵ نشان میدهد فشار شدید بر مسیرهای مالی ایران میتواند در صورت همراهی سایر کشورها، تأثیر قابلتوجهی داشته باشد.
در عین حال، میزان آمادگی سایر کشورها برای تبعیت از «شلیک هشدار» آمریکا مشخص نیست. فشار اقتصادی بیشتر بر ایران میتواند هزینههای اقتصادی و ژئوپلیتیکی قابلتوجهی نیز برای واشنگتن و متحدانش ایجاد کند.
دولت ترامپ پیش از این نیز بارها از افزایش فشار بر ایران خبر داده بود. ترامپ شرکتهای خارجی فعال در تجارت نفت ایران را هدف تحریم قرار داده و دولت او طی یک سال گذشته نیز کارزاری موسوم به «عملیات خشم اقتصادی» را برای وادار کردن ایران به پذیرش خواستههای آمریکا درباره برنامه هستهای دنبال کرده است.
در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ نیز آمریکا سیاست موسوم به «فشار حداکثری» را علیه جمهوری اسلامی اجرا کرد. برخی تحریمهای آمریکا علیه ایران حتی به سال ۱۹۷۹ و بحران دستگیری دیپلماتهای آمریکایی در تهران بازمیگردد.
تحریمها طی دهههای گذشته به یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی آمریکا تبدیل شدهاند؛ ابزاری که واشنگتن زمانی از آن استفاده میکند که نمیخواهد یا نمیتواند برای تحقق اهداف خود به نیروی نظامی متوسل شود. با این حال، سابقه این سیاست از نظر میزان موفقیت یکسان نبوده است.
در میان ۳۷ برنامه تحریمی تحت مدیریت دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، قدیمیترین برنامه مربوط به کوباست. دوایت آیزنهاور، رئیسجمهور وقت آمریکا، در سال ۱۹۶۰ تحریمهای مالی علیه دولت کمونیستی کوبا را اعمال کرد و جان اف. کندی، رئیسجمهور بعدی، این اقدامات را به تحریم کامل تجاری گسترش داد. با وجود دههها تحریم، کوبا همچنان تحت حکومت کمونیستی قرار دارد.
در تهران، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، تهدیدهای واشنگتن را «حرفهای بزرگ» توصیف کرد و گفت شرکای تجاری ایران از تحریمهای آمریکا تبعیت نخواهند کرد.
قالیباف در مطلبی فارسی در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت شرکای تجاری ایران از طریق رسانهها و ارسال پیام اعلام کردهاند که اظهارات آمریکا را کاملاً بیمعنا میدانند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، نیز ادعای بسنت درباره از بین رفتن توان نظامی ایران را به تمسخر گرفت.
غریبآبادی در شبکههای اجتماعی نوشت اگر آمریکا مدعی است «۱۰۰ درصد کارخانههای نظامی نابود و برنامه هستهای دفن شده است»، چرا برای مقابله با همین ایران به «بزرگترین تهاجم مالی تاریخ» و بسیج همه نهادها و مقامهای آمریکایی نیاز دارد. او این وضعیت را بهجای پیروزی، نشانه اعتراف آمریکا به شکست توصیف کرد.
جنگ در هفتههای اخیر به وضعیت نزدیک به بنبست رسیده است و توافق آتشبس نیز هفته گذشته منقضی شد. درگیریها طی ماههای گذشته کشتیرانی در تنگه هرمز را مختل کردهاند؛ مسیری حیاتی که پیش از جنگ حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکرد.
این اختلال قیمت نفت و گاز را در آستانه انتخابات میاندورهای اوایل نوامبر افزایش داده است. جمهوریخواهان امیدوارند در این انتخابات کنترل مجلس نمایندگان و سنا را حفظ کنند. نظرسنجیها نیز نشان میدهد بیشتر آمریکاییها با جنگ مخالفاند و محبوبیت ترامپ به سطوح پایینی رسیده است.
محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز این هفته هشدار داد اگر «جنگ اقتصادی» تحت رهبری آمریکا ادامه پیدا کند، «حتی یک قطره نفت» از طریق خلیج فارس صادر نخواهد شد.
او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت ایران مشارکت یا حمایت هر کشوری از جنگ اقتصادی آمریکا علیه مردم ایران را «اقدام جنگی» تلقی خواهد کرد.
تهدیدهای ایران علیه کشتیهای عبوری از تنگه هرمز به حفظ اهرم فشار تهران کمک کرده است. با این حال، ارزش پول ایران روز دوشنبه به پایینترین سطح خود رسید و تورم فزاینده زندگی را برای بسیاری از ایرانیان دشوار کرده است.
فشار اقتصادی بر ایران از همین حالا نیز شدید است و انتظار میرود با اجرای اقدامات جدید افزایش یابد. با این حال، مشخص نیست این فشار در نهایت به یک گشایش دیپلماتیک منجر خواهد شد یا نه.
هفته گذشته، پس از تماس تلفنی محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات متحده عربی، با ترامپ، امارات اعلام کرد روابط تجاری خود با ایران را متوقف خواهد کرد. این تصمیم اهمیت زیادی دارد، زیرا روابط اقتصادی و اجتماعی ایران با امارات و کشورهای همسایه سابقهای چندنسلی دارد.
با وجود دشوار بودن تصور یک قطع ارتباط مالی کامل ایران با اقتصاد جهان، تحریمهای جدید آمریکا میتواند فشار قابلتوجهی بر تهران وارد کند
