معاملهگران نفت هشدار دادهاند که تشدید دوباره تنشها در تنگه هرمز، در شرایطی که ذخایر نفتی پیشین تا حد زیادی مصرف شدهاند، میتواند بار دیگر بازار جهانی را با کمبود عرضه نفت خام روبهرو کند.
با فروپاشی آتشبس میان واشنگتن و تهران در هفته جاری، تنگه هرمز بار دیگر تا حد زیادی بسته شده است. این اتفاق به دوره کوتاه افزایش صادرات از این آبراه پایان داد؛ مسیری که به طور معمول حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند.
این تهدید تازه علیه صادرات نفت خلیج فارس در حالی مطرح شده که آژانس بینالمللی انرژی روز جمعه اعلام کرد کشورهای عضو تاکنون نزدیک به سهچهارم از برنامه آزادسازی اضطراری ۴۰۰ میلیون بشکهای ذخایر نفت را که در ماه مارس اعلام شده بود، وارد بازار کردهاند. در نتیجه، تنها چند هفته دیگر از این ذخایر برای جبران کمبود عرضه باقی مانده است.
به گفته فعالان بازار، تمام حاشیه امنیتی که پیشتر از بازار در برابر شوکهای عرضه محافظت میکرد، اکنون از بین رفته است.
پس از اعلام آتشبس، قیمت نفت از حدود ۱۰۰ دلار برای هر بشکه به کمی بیش از ۷۰ دلار کاهش یافت، اما با بازگشت نگرانیها، نفت برنت روز سهشنبه از ۸۷ دلار برای هر بشکه عبور کرد که بالاترین سطح در بیش از یک ماه گذشته بود. این شاخص روز چهارشنبه در حدود ۸۴/۵۰ دلار معامله شد و از ابتدای هفته ۱۱ درصد افزایش داشت.
در چهار ماهی که پیش از توافق آمریکا و ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، این مسیر بسته بود، دولتهای غربی و آسیایی تقریباً از همه ابزارهای ممکن برای جلوگیری از آسیب دیدن اقتصاد جهانی استفاده کردند.
کشورهای غربی حجم بیسابقهای از ذخایر راهبردی نفت خود را آزاد کردند. چین واردات نفت را به نصف کاهش داد و شرکتهای تحت حمایت دولت را وادار کرد از ذخایر داخلی استفاده کنند. همچنین کاخ سفید اعلام کرده بود که در صورت جهش شدید قیمتها، آمریکا از نظر تئوری میتواند در بازار قراردادهای آتی نفت مداخله کند.
در نتیجه این اقدامات، با وجود هشدار آژانس بینالمللی انرژی درباره شدیدترین اختلال عرضه در تاریخ، قیمت نفت برنت در ماه آوریل به اوج ۱۲۶ دلار برای هر بشکه رسید که همچنان پایینتر از رکورد تاریخی آن بود.
اکنون فعالان بازار معتقدند اگر بسته ماندن دوباره تنگه هرمز چندین ماه ادامه پیدا کند، مشخص نیست نفت مورد نیاز برای جبران کمبود عرضه از کجا تأمین خواهد شد. برخی نیز بر این باورند که ایران قصد دارد پیش از انتخابات میاندورهای ماه نوامبر آمریکا، فشار بر دونالد ترامپ را حفظ کند.
برآوردها نشان میدهد بازار نفت پیش از آغاز جنگ حدود ۴۰۰ میلیون بشکه ذخایر مازاد (بدون احتساب ذخایر راهبردی دولتها) در اختیار داشت، اما اکنون این میزان تقریباً به پایان رسیده و خوشبینی بازار نسبت به تداوم جریان نفت از تنگه هرمز به شدت زیر سؤال رفته است.
مصرفکنندگان نیز آثار این بحران را احساس کردهاند؛ زیرا از زمان آغاز جنگ، قیمت بنزین و گازوئیل سریعتر از نفت خام افزایش یافته و با سرعت کمتری کاهش پیدا کرده است.
بازار فرآوردههای نفتی نیز با کمبود شدید روبهرو است. حملات پهپادی دوربرد اوکراین به پالایشگاههای روسیه نیز عرضه سوخت از سوی دومین صادرکننده بزرگ گازوئیل جهان را مختل کرده است.
آژانس بینالمللی انرژی درباره احتمال کمبود بنزین و گازوئیل هشدار داده و قراردادهای عمدهفروشی گازوئیل در اروپا طی این هفته ۱۴ درصد افزایش یافته است.
در حالی که کشورهای غربی پس از آغاز جنگ گسترده روسیه علیه اوکراین از خرید سوخت روسیه فاصله گرفته بودند، اکنون ناچارند برای تأمین سوخت با کشورهایی مانند ترکیه و برزیل رقابت کنند؛ کشورهایی که همچنان گازوئیل روسیه را خریداری میکردند و اکنون به دنبال منابع جایگزین هستند.
هشدارهای گسترده درباره احتمال کمبود سوخت جت برای شرکتهای هواپیمایی تاکنون محقق نشده است، زیرا پالایشگاهها تولید خود را بهینه کردهاند و شرکتهای هواپیمایی نیز برخی پروازهای زیانده را کاهش دادهاند.
با این حال انتظار میرود در اوج تقاضای تابستان، ذخایر سوخت کاهش یابد و بازسازی آنها پیش از تعطیلات زمستانی دشوار باشد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، ذخایر جهانی نفت در ماه ژوئن اندکی افزایش یافته، اما این رشد در مقایسه با کاهش ذخایر طی سه ماه قبل بسیار ناچیز بوده است.
کاهش قیمت نفت پس از آتشبس نیز ناشی از مازاد موقت عرضه بود؛ زیرا کشورهای حاشیه خلیج فارس برای خالی کردن مخازن پر خود، میلیونها بشکه نفت را از طریق تنگه هرمز صادر کردند تا فضای لازم برای افزایش دوباره تولید فراهم شود.
شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) به تنهایی ۸۴ میلیون بشکه نفت را از طریق مزایده فروخت و برای انتقال نفت به نفتکشهای غولپیکری که همچنان با احتیاط وارد خلیج فارس میشدند، سامانه رفتوبرگشتی در تنگه هرمز ایجاد کرد.
با این حال، بخش کشتیرانی ادنوک اعلام کرد دو نفتکش غولپیکر این شرکت که هر یک حدود ۲ میلیون بشکه ظرفیت داشتند، صبح سهشنبه هنگام عبور از تنگه هرمز هدف حمله ایران قرار گرفتند و دستکم یک ملوان جان خود را از دست داد.
اگرچه برخی کشورهای منطقه توانستهاند بخشی از صادرات خود را از مسیرهای جایگزین انجام دهند، از جمله عربستان سعودی که صادرات نفت خود از بنادر دریای سرخ را به حدود ۵ میلیون بشکه در روز رسانده است (در مقایسه با حدود ۷ میلیون بشکه در روز که پیش از جنگ از تنگه هرمز صادر میکرد)، اما کشورهایی مانند عراق و کویت همچنان تقریباً به طور کامل از مسیر صادرات نفت محروم ماندهاند.
فعالان بازار معتقدند قیمتها تاکنون بر پایه خوشبینی نسبت به ادامه جریان صادرات نفت تعیین شده بود، اما اکنون این سناریو دستکم تا زمان آغاز دور تازهای از مذاکرات دیپلماتیک دیگر واقعبینانه نیست.
همزمان، معاملهگران تحولات دریای سرخ را نیز زیر نظر دارند. پس از حمله به فرودگاه بینالمللی صنعا، حوثیهای یمن حملاتی علیه عربستان سعودی انجام دادهاند.
این گروه مورد حمایت ایران از اواخر سال ۲۰۲۳ برای بیش از یک سال کشتیرانی در دریای سرخ را تا حد زیادی مختل کرده بود. از سرگیری این حملات میتواند مسیر جنوبی دسترسی به بندر ینبع، تنها مسیر اصلی صادرات نفت عربستان در خارج از تنگه هرمز، را نیز مسدود کرده و نگرانیها در بازار جهانی نفت را تشدید کند.
