طبق گزارشی که الجزیره امروز منتشر کرده است، دادههای کشتیرانی نشان میدهد بیشتر کشتیها سعی میکنند هویت خود را هنگام عبور از تنگه هرمز پنهان کنند. اما به نظر میرسد بیشتر آنها از ایران حساب میبرند تا این که از سرپیچی از آمریکا بترسند.
ونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ادعا کرده است که ارتش این کشور همچنان کنترل رفتوآمد در تنگه هرمز را در اختیار دارد و حتی در روزهای گذشته ادعای تصاحب این منطقه از سوی آمریکا را مطرح کرده است! او روز سهشنبه نیز مدعی شد تنگه برای عبور کشتیها باز است؛ این در حالی است که ایران اعلام کرده آبراه برای کشتیهایی که بدون دریافت مجوز تهران قصد عبور دارند، بسته است. آمریکا نیز همزمان محاصره دریایی کشتیهای مرتبط با ایران را در این منطقه اجرا میکند.
ترامپ همچنین عمان را که متحد آمریکا و در سوی دیگر تنگه هرمز در برابر ایران قرار دارد، به حمله نظامی تهدید کرده است؛ این تهدید، ظاهراً با هدف منصرف کردن مسقط از هرگونه توافق با تهران برای مدیریت مشترک تنگه انجام شده است.
اما دادههای مربوط به رفتوآمد کشتیها تصویر متفاوتی از میزان کنترل دو طرف ارائه میدهد.
دو مسیر اصلی در تنگه هرمز
پیش از آغاز جنگ، تنگه هرمز عمدتاً یک آبراه واحد تلقی میشد و کشتیها بر اساس مسیرهای تفکیکشده و شناختهشده تردد دریایی، بیشتر از بخش مرکزی تنگه عبور میکردند. انتخاب مسیر نیز عمدتاً به مقصد بندر، شرایط قرارداد حمل و ملاحظات ایمنی بستگی داشت، نه نگرانی از پیامدهای نظامی.
اما با افزایش تنش میان ایران و آمریکا، تنگه عملاً به دو مسیر اصلی تقسیم شده است. تهران بر استفاده از مسیر شمالی، در امتداد سواحل ایران و نزدیک جزایر لارک و قشم، تأکید دارد؛ مسیری که مستقیماً به بنادر و پایانههای فراساحلی ایران متصل میشود.
مسیر دیگر، مسیر جنوبی و نزدیکتر به عمان است که از ساحل ایران فاصله بیشتری دارد. واشنگتن بر استفاده از این مسیر تأکید میکند و کشتیهای تجاری تحت حمایت نیروی دریایی آمریکا از آن عبور میکنند.
کشتیهای حامل نفت و گاز از کدام مسیر میروند؟
دادههای شرکت اطلاعات دریایی کپلر نشان میدهد بین اول تا نوزدهم اوت، ۱۱۲ کشتی حامل نفت خام، گاز مایع نفتی و گاز طبیعی مایعشده از تنگه هرمز عبور کردهاند؛ چه برای ورود به خلیج فارس و چه برای خروج از آن.
از این تعداد، ۲۱ کشتی آشکارا از مسیر ایران عبور کردند و تنها دو کشتی بهطور رسمی مسیر عمان را انتخاب کردند. ۸۹ کشتی دیگر، یعنی بیش از ۸۰ درصد کل تردد نفت و گاز در این دوره، از مسیرهای خاموش یا نامشخص استفاده کردند.
در چنین مواردی، حرکت کشتی بهطور کامل قابل ردیابی نیست یا نمیتوان آن را به یکی از مسیرهای اعلامشده ایران یا عمان نسبت داد؛ زیرا کشتی ممکن است سامانه شناسایی خودکار را خاموش کرده باشد یا دادههای آن با مسیرهای تعریفشده مطابقت نداشته باشد. بنابراین مشخص نیست این کشتیها دقیقاً از کدام مسیر عبور کردهاند.
وضعیت سایر محمولهها چگونه است؟
در مجموع، دادههای کپلر نشان میدهد ۲۳۶ کشتی، شامل کشتیهای حامل نفت و گاز، محمولههای خشک و مواد شیمیایی، بین اول تا نوزدهم اوت از تنگه هرمز عبور کردهاند.
از این تعداد، ۸۳ کشتی آشکارا مسیر ایران، تنها سه کشتی مسیر عمان و دو کشتی مسیر قدیمی پیش از جنگ در بخش مرکزی تنگه را انتخاب کردند. ۱۴۸ کشتی دیگر هنگام عبور، سامانه شناسایی خود را خاموش کردند یا در مسیرهای نامشخص حرکت کردند. این رقم بیش از شش کشتی از هر ۱۰ کشتی عبوری را شامل میشود.
در مجموع، ۳۵ درصد کشتیها آشکارا از مسیر ایران عبور کردند و تنها شمار اندکی مسیر عمان یا مسیر پیش از جنگ را بهطور علنی انتخاب کردند.
چرا کشتیها سامانههای ردیابی خود را خاموش میکنند؟
از آغاز جنگ، ایران و آمریکا نهتنها کشتیهایی را که به گفته خودشان قوانین یا مسیرهای تعیینشده برای تردد در آبراه را نقض کردهاند تهدید کردهاند، بلکه به برخی از آنها نیز حمله کردهاند. به همین دلیل، تعدادی از کشتیها سامانههای ردیابی خود را خاموش میکنند تا شناسههای دیجیتالی مورد استفاده نیروهای نظامی برای شناسایی و هدف قرار دادن آنها حذف شود.
در هشتم اوت، امارات متحده عربی ایران را به حمله موشکی به یک نفتکش متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی متهم کرد. این نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز هدف قرار گرفته بود. شرکت ملی نفت ابوظبی اعلام کرد از آغاز جنگ، ۱۵ کشتی این شرکت هنگام عبور از تنگه با موشک و پهپاد هدف قرار گرفتهاند که در نتیجه آن یک خدمه کشته و ۲۰ نفر زخمی شدهاند. این شرکت مسئولیت حملات را متوجه هیچیک از دو طرف نکرد.
ماه گذشته نیز آمریکا به یک نفتکش که از تنگه هرمز به سمت جزیره خارگ ایران حرکت میکرد، شلیک کرد. آمریکا گفت پس از آنکه کشتی چندین هشدار را نادیده گرفت، با موشکهای هلفایر به آن حمله کرده است.
در ۱۱ اوت نیز آمریکا اعلام کرد یک بالگرد نیروی دریایی این کشور دو موشک هلفایر به کشتی باری با پرچم پاناما، «ولا نوا»، شلیک کرده است. واشنگتن مدعی شد این کشتی قصد داشت محاصره بنادر ایران در خلیج عمان را بشکند.
خاموش کردن سامانههای ردیابی دلیل دیگری نیز دارد: انجام انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر در میانه مسیر، بدون آنکه این عملیات مشاهده شود. بر اساس دادههای موجود، برخی کشورهای خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، عراق و کویت، محمولههایی را از مسیر عمان و با خاموش کردن سامانههای ردیابی کشتیها و انتقال کشتیبهکشتی جابهجا کردهاند.
در این روش، کشتیای که میخواهد از خطر موشکهای ایران دور بماند، با خاموش کردن سامانه ردیابی از مسیر عمان عبور میکند، سپس محموله خود را خارج از تنگه به کشتی دیگری منتقل میکند تا آن کشتی محموله را به مقصد نهایی برساند. کشتی نخست نیز بدون جلب توجه به بندر مبدأ بازمیگردد.
همچنین شماری از کشتیهای ایرانی از مسیر عمان عبور میکنند و گاه انتقال کشتیبهکشتی انجام میدهند تا تحریمهای ایران و محاصره دریایی آمریکا را دور بزنند. در این روند، محموله به عمان منتقل میشود، اسناد آن تغییر میکند تا بهعنوان صادرات عمانی نشان داده شود و سپس وارد بازار نفت میشود.
کشتیها بیشتر از نافرمانی در برابر ایران میترسند یا آمریکا؟
خاموش کردن سامانههای ردیابی و استفاده از مسیرهای نامشخص باعث شده فعلاً نتوان مشخص کرد چه تعداد از کشتیها واقعاً از مسیر ایران یا عمان عبور میکنند. بنابراین تعیین اینکه در شرایط فعلی چه کسی کنترل تنگه هرمز را در دست دارد، دشوار است.
با این حال، دادهها نشان میدهند کشتیها در برابر کدام قدرت آمادگی بیشتری برای نافرمانی دارند و از خشم کدام طرف بیشتر پرهیز میکنند.
با وجود محاصره دریایی آمریکا که از سوی قدرتمندترین نیروی دریایی جهان پشتیبانی میشود، یکپنجم کشتیهای حامل انرژی بهطور آشکار از مسیر ایران عبور کردهاند و تهدیدهای دونالد ترامپ را نادیده گرفتهاند. اگر کشتیهای حامل محموله و مواد شیمیایی نیز در نظر گرفته شوند، این رقم به ۳۵ درصد کل کشتیها میرسد.
در مقابل، تنها دو کشتی نفت و گاز و در مجموع چهار کشتی، آشکارا از مسیری غیر از مسیر تعیینشده از سوی ایران استفاده کردهاند. نتیجه این است که به نظر میرسد ترس از مخالفت با تهران، بیش از نگرانی از تهدیدهای ترامپ بر رفتار کشتیها تأثیر گذاشته است.
آیا ایران در حال از دست دادن کنترل تنگه هرمز است؟
ایران همچنان توان قابلتوجهی برای کنترل رفتوآمد دریایی در این آبراه راهبردی دارد و وضعیت کنونی به معنای از دست رفتن کنترل تنگه از سوی تهران نیست. با این حال، ادامه چنین وضعیتی میتواند در نهایت برای بازار جهانی نفت ناپایدار باشد.
ایران همچنان ظرفیت قابلتوجهی برای مختل کردن تردد دریایی و تهدید کشتیها در تنگه هرمز دارد. با این حال، افزایش استفاده از روشهای جایگزین لجستیکی، انتقال محموله میان کشتیها و تقویت تدابیر امنیت دریایی منطقهای نشان میدهد توان ایران برای اعمال فشار از طریق تنگه مطلق نیست.
چرا تنگه هرمز در جنگ آمریکا و ایران اهمیت دارد؟
تنگه هرمز آبراهی حیاتی است که پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایعشده از آن عبور میکرد. در آن زمان روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از تنگه عبور میکردند، در حالی که طی ۱۹ روز اوت ۲۰۲۶ در مجموع تنها ۲۳۶ کشتی از آن عبور کردهاند.
ایران در اوایل مارس تنگه را بست و تنها به چند کشتی که آنها را «دوست» میدانست اجازه عبور داد. این وضعیت تا زمان امضای تفاهمنامه با آمریکا در ۱۷ ژوئن ادامه داشت. از آن زمان، مسئله تنگه هرمز به یکی از مهمترین موضوعات مانع توافق بر سر یک برنامه صلح پایدار برای پایان جنگ تبدیل شده است.
آمریکا نیز محاصره خود را علیه بنادر ایران در اطراف تنگه برقرار کرده است. هفته گذشته، نیروهای آمریکایی به یک کشتی باری با پرچم پاناما شلیک کردند و مدعی شدند این کشتی قصد رسیدن به بنادر ایران را داشته و دستور تغییر مسیر را رعایت نکرده است.
این بحران به کمبود انرژی در جهان منجر شده و قیمت نفت را افزایش داده است. قیمت نفت برنت، شاخص جهانی، درست پیش از آغاز درگیریهای خاورمیانه حدود ۶۶ دلار در هر بشکه بود، اما در جریان جنگ چندین بار از ۱۰۰ دلار عبور کرد و آخرین بار در ۲۳ ژوئیه به این سطح رسید. قیمت نفت در ماه مارس نیز تا ۱۱۹ دلار افزایش یافته بود.
پس از توافق آمریکا و ایران بر سر آتشبس در آوریل و سپس امضای تفاهمنامه در ژوئن، قیمت نفت برنت به میزان قابلتوجهی کاهش یافت. اما با افزایش دوباره تنشها، قیمت نفت نیز صعود کرد و صبح پنجشنبه به ۹۲/۹ دلار در هر بشکه رسید.
