شش ماه پس از آغاز جنگ، بدترین پیشبینیها درباره پیامدهای اقتصادی آن محقق نشده است، هرچند تقریباً هیچ بخش از اقتصاد جهان از آثار این درگیری در امان نمانده است. در این گزارش از مهمترین اخبار اقتصادی مرتبط با تأثیر جنگ ایران بر اقتصاد جهان، برندگان و بازندگان این بحران بررسی شدهاند.
در روزهای آغازین جنگ، همزمان با بمباران بیوقفه ایران از سوی آمریکا، پیشبینیهای بسیار بدبینانهای درباره پیامدهای اقتصادی درگیری مطرح شد؛ از جهش قیمت نفت و رکود جهانی گرفته تا یک فاجعه اقتصادی گسترده. با این حال، پس از گذشت شش ماه، اقتصاد جهان توانسته است در برابر این شوک مقاومت بیشتری از آنچه انتظار میرفت نشان دهد.
در این میان، بازارهای سهام که از نااطمینانی متنفرند، در پی حمله آمریکا واسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه با موجی از نگرانی روبهرو شدند. قیمت نفت افزایش یافت و والاستریت وارد روند نزولی شد که پنج هفته متوالی ادامه داشت. شاخصهای داوجونز و نزدک وارد محدوده اصلاحی شدند و شاخص اساندپی ۵۰۰ بدترین ماه خود از سال ۲۰۲۲ را پشت سر گذاشت.
اما از زمان رسیدن بازار به کف خود در اواخر مارس، شرایط به شکل چشمگیری تغییر کرده است. شاخص داوجونز نزدیک به ۱۹ درصد، اساندپی ۵۰۰ تقریباً ۲۲ درصد و نزدک ۲۷ درصد رشد کردهاند. اگر این افزایشها تا ماههای پایانی سال ۲۰۲۶ حفظ شوند، هر سه شاخص چهارمین سال متوالی رشد خود را ثبت خواهند کرد.
صندوق بینالمللی پول در گزارشی که در ژوئیه منتشر کرد، گفت اقتصاد جهانی تحت تأثیر دو نیروی بزرگ قرار گرفته که در جهت مخالف یکدیگر حرکت میکنند. جنگ به رشد اقتصادی فشار وارد کرده، اما خوشبینی نسبت به هوش مصنوعی توانسته بخشی از این اثر منفی را جبران کند.
در حالی که مردم عادی برای سوخت، غذا و سفر هزینه بیشتری میپردازند، بازارهای مالی آمریکا تاکنون واکنش چندانی به این فشارها نشان ندادهاند.
بازنده: کسانی که جابهجا میشوند
آشکارترین پیامد اقتصادی جنگ، تأثیر آن بر نفت بوده است. با کند شدن شدید حرکت نفتکشها در تنگه هرمز، قیمت نفت برنت از حدود ۷۲ دلار در هر بشکه پیش از جنگ به نزدیک ۱۲۰ دلار رسید. اگرچه قیمتها بعداً کاهش یافتهاند، اما همچنان حدود ۲۰ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ هستند.
قیمت نفت بر همه چیز، از مداد شمعی گرفته تا لوازم آرایشی، اثر میگذارد، اما افرادی که برای رفتوآمد یا سفر به سوخت نیاز دارند، بیش از دیگران تحت فشار قرار گرفتهاند.
بر اساس برآورد انجمن بینالمللی حملونقل هوایی، انتظار میرود سوخت جت به طور میانگین ۷۰ درصد گرانتر از سال ۲۰۲۵ باشد. شرکتهای هواپیمایی نیز در واکنش، قیمت بلیتها و هزینه بار را افزایش داده و هزینههای اضافی سوخت دریافت کردهاند؛ در عین حال، برخی پروازها را کاهش داده یا برنامههای مربوط به افزودن مسیرهای جدید را کنار گذاشتهاند.
گروه لوفتهانزا ۲۰ هزار پرواز کوتاهبرد را حذف کرده است. شرکت اسپیریت ایرلاینز نیز که سالها با مشکلات مالی روبهرو بود، از بازار خارج شده است.
در ماههای آینده احتمال کاهش هزینههای اضافی سوخت و پایین آمدن قیمت بلیتها اندک به نظر میرسد. کاهش گزینههای در دسترس مسافران و رقابت میان شرکتهای هواپیمایی، فشار کمتری برای مهار افزایش قیمتها ایجاد کرده است.
برنده: صنعت انرژی پاک
با توقف یا کندی حرکت نفتکشها و افزایش قیمت سوخت، جنگ به تقویت استدلالها برای استفاده از انرژی پاک کمک کرده است.
فروش خودروهای برقی در برخی نقاط جهان به رکوردهای جدیدی رسیده است. رشد سالانه خودروهای برقی در سنگاپور به ۱۱۰ درصد، در نیوزیلند به ۱۸۰ درصد و در کلمبیا به ۳۰۰ درصد رسیده است.
بر اساس چشمانداز آژانس بینالمللی انرژی، انتظار میرود خودروهای برقی در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۹ درصد از کل فروش خودرو در جهان را تشکیل دهند؛ این رقم در سال گذشته ۲۵ درصد بود. این رشد در شرایطی رخ داده که تقاضا برای خودروهای برقی در دو اقتصاد بزرگ جهان، یعنی آمریکا و چین، کاهش یافته است.
کشورهایی که وابستگی بیشتری به نفت خلیج فارس داشتند نیز به اقدام وادار شدهاند. رهبران کشورهای جنوب شرق آسیا استفاده بیشتر از انرژیهای تجدیدپذیر را در دستور کار قرار داده و درباره بهکارگیری انرژی هستهای تحقیق کردهاند. کشورهای آفریقایی نیز به دنبال افزایش ظرفیت پالایش داخلی و سرعت بخشیدن به نصب پنلهای خورشیدی بودهاند.
در مجموع، ۲۶ کشور و منطقه اقداماتی در زمینه انرژی پاک و برقیسازی در واکنش به جنگ اعلام کردهاند. این بحران باعث شده سرمایهگذاری در این حوزه با سرعتی بیشتر از آنچه چارچوبهای سیاستگذاری پیشبینی میکردند، انجام شود.
بازنده: اقشار فقیر و گرسنگان جهان
برای افراد ثروتمند، هزینههایی که جنگ به همراه آورده ممکن است چندان محسوس نباشد، اما برای فقیرترین اقشار جهان داستان متفاوت است.
خلیج فارس علاوه بر نقش مهم در تولید جهانی نفت، یکی از مناطق مهم تولید کود نیز محسوب میشود و جنگ ضربه سنگینی به کشاورزان وارد کرده است. درست زمانی که بسیاری از کشاورزان در حال تصمیمگیری درباره کشت محصولات خود بودند، قیمت کود افزایش شدیدی پیدا کرد و بر اساس شاخص قیمت بانک جهانی، در ماه آوریل به اوج خود رسید و ۴۴ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار گرفت.
در واکنش به این افزایش قیمت، برخی کشاورزان مصرف کود را کاهش دادهاند؛ اقدامی که میتواند برداشت محصولات در سال آینده را تهدید کند. کاهش مصرف کود در زمان حاضر میتواند به معنای به خطر انداختن سلامت خاک و توان تولید آن در سال آینده باشد.
برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد هشدار داده است که دهها میلیون نفر ممکن است در نتیجه این شرایط به گرسنگی کشیده شوند. مدیر اجرایی موقت این نهاد نیز در شهادتی که این هفته ارائه کرد، گفت اختلال شدید در صادرات کود، آسیا و آفریقا را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. افزایش هزینههای حملونقل همچنین تلاشهای بشردوستانه خود برنامه جهانی غذا را دشوارتر کرده است.
افزایش قیمت نفت مستقیماً به افزایش قیمت آرد، برنج و سبزیجات منجر میشود و در نهایت میتواند به معنای کاهش غذای روزانه برای کودکان در کشورهایی مانند سودان باشد.
برنده: کسبوکارهای خانواده ترامپ
جنگ تاکنون دهها میلیارد دلار برای آمریکا هزینه داشته و هزاران قربانی در ایران بر جای گذاشته است. همچنین برآورد میشود این درگیری صدها میلیارد دلار از تولید اقتصادی پیشبینیشده جهان کاسته باشد.
با این حال، خانواده دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از جمله گروههایی بودهاند که از پیامدهای اقتصادی جنگ سود بردهاند.
شرکت نظامی پاورِیوس که قرار است توسط اریک ترامپ و دونالد ترامپ جونیور وارد بازار سهام شود، قراردادی به ارزش حداکثر ۹۰ میلیون دلار از نیروی هوایی آمریکا برای تأمین سامانههای رهگیری پهپادهای ایرانی دریافت کرده است.
شرکت سرمایهگذاری خصوصی ۱۷۸۹ کپیتال منیجمنت نیز که دونالد ترامپ جونیور چند روز پس از انتخاب دوباره پدرش به ریاستجمهوری به آن پیوست، در چند شرکت نظامی که از جنگ سود میبرند سهام دارد.
یکی از این شرکتها، اندوریل، مجوز آمریکا برای فروش سامانههای رهگیری پهپاد به ارزش حداکثر ۲ میلیارد دلار به کویت را دریافت کرده است. شرکت اسپیسایکس متعلق به ایلان ماسک نیز خدمات ماهوارهای برای هدایت پهپادهای آمریکا در عملیات علیه ایران ارائه میکند. شرکت موشکی فایرهawk دیفنس نیز قراردادهایی از پنتاگون برای تأمین پیشران و کلاهکهای جنگی با هدف جایگزینی ذخایر رو به کاهش آمریکا دریافت کرده است.
شرکت ۱۷۸۹ کپیتال منیجمنت اعلام کرده است که دونالد ترامپ جونیور در تصمیم مربوط به سرمایهگذاری در این شرکتها نقشی نداشته و هیچ ارتباط مشکوکی در این زمینه وجود ندارد.
خود دونالد ترامپ نیز از نظر مالی منتفع شده است. سبد سرمایهگذاری او که توسط مدیران خارجی اداره میشود، سهام شرکتهای آمریکایی فعال در حوزه تجهیزات نظامی را که از جنگ منتفع شدهاند، از جمله لاکهید مارتین، جنرال داینامیکس و نورثروپ گرومن، خریداری کرده است.
دموکراتها نیز در گزارشی که این هفته منتشر کردند، اعلام کردند ارزش داراییهای ترامپ در سهام شرکتهای نفت و گاز تا ۱۵/۵ میلیون دلار افزایش یافته است.
کاخ سفید این موضوع را رد کرده و اعلام کرده است که هیچ تعارض منافعی وجود ندارد و دونالد ترامپ تنها در راستای منافع مردم آمریکا عمل میکند.
با وجود آنکه وضعیت مالی ترامپ از جنگ منتفع شده است، پیامدهای سیاسی آن برای او همچنان محل پرسش است. این جنگ محبوبیت چندانی ندارد و با نزدیک شدن انتخابات میاندورهای میتواند بر رأیدهندگان اثر بگذارد.
