قطر در واکنش به پیامدهای اقتصادی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، بودجه دستگاههای دولتی را تا ۳۰ درصد و کمکهای خارجی خود را حدود ۸۵ درصد کاهش داده است. این اقدامات نشاندهنده فشار مالی قابلتوجه جنگ بر یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان است.
این کشور کوچک حاشیه خلیج فارس از جمله کشورهایی است که بیشترین آسیب را از پیامدهای اقتصادی جنگ ششماهه دیدهاند. قطر به دلیل آسیبهای ناشی از حملات ایران و دشواری انتقال گاز از تنگه هرمز، مجبور شده تولید گاز طبیعی مایعشده را متوقف کند؛ بخشی که مهمترین منبع درآمد و درآمد صادراتی این کشور به شمار میرود.
کاهش بودجه دستگاههای دولتی بخشی از واکنش دوحه به افت شدید درآمدهای گاز طبیعی مایعشده بوده است. رقم دقیق هزینههای تحت تأثیر این کاهشها مشخص نیست، اما بودجه کل قطر برای سال ۲۰۲۶ حدود ۶۱ میلیارد دلار است.
در صورت ادامه بحران تا سهماهه پایانی سال، دولت قطر در حال بررسی کاهشهای قابلتوجهتر هزینهها در سال آینده است. دولت تاکنون با استفاده از ذخایر مالی انباشته تلاش کرده اقتصاد را فعال نگه دارد و نقدینگی مورد نیاز را تأمین کند، اما ادامه این روند میتواند شکاف قابلتوجهی در بودجه ایجاد کند.
صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است تولید ناخالص داخلی قطر امسال ۸/۶ درصد کاهش یابد؛ این رقم بزرگترین انقباض اقتصادی در میان شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس خواهد بود. این کشورها طی دهههای گذشته برای صادرات انرژی و تجارت به تنگه هرمز وابسته بودهاند.
دوحه که در تلاشهای دیپلماتیک برای دستیابی به توافق میان آمریکا و ایران نقش محوری دارد، ذخایر مالی قابلتوجهی برای مقابله با بحران در اختیار دارد. سازمان سرمایهگذاری قطر حدود ۵۰۰ میلیارد دلار دارایی دارد و جمعیت این کشور تنها ۳/۲ میلیون نفر است.
با این حال، نبود چشمانداز روشن برای پایان جنگ میتواند همچنان بر هزینههای داخلی کشورهای خلیج فارس تأثیر بگذارد و حتی سرمایهگذاری خارجی صندوقهای ثروت ملی منطقه را نیز تحت فشار قرار دهد. این صندوقها در مجموع حدود ۵ تریلیون دلار دارایی را مدیریت میکنند.
پس از آنکه عربستان سعودی و امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۷ تحریم منطقهای علیه قطر را رهبری کردند، سازمان سرمایهگذاری قطر مجبور شد بیش از ۲۰ میلیارد دلار از سپردههای خود را به کشور بازگرداند تا به ثبات بخش مالی داخلی کمک کند.
یک مقام قطری اعلام کرد این کشور برای عبور از شرایط اقتصادی منطقه آمادگی دارد و تجربه مقابله با بحرانهای گذشته، از جمله بحران شورای همکاری خلیج فارس و همهگیری کرونا، به دوحه امکان میدهد بدون تغییر مسیر بلندمدت اقتصادی خود از بحران کنونی عبور کند.
رقم کل کمکهای خارجی قطر مشخص نیست، اما این کشور سال گذشته ۱/۵ میلیارد دلار به دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل کمک کرد و بر اساس بیانیه وزارت خارجه قطر در دسامبر، در میان پنج حامی مالی بزرگ این نهاد قرار گرفت.
پیامدهای اقتصادی جنگ برای کشورهای خلیج فارس یکسان نیست، اما همه آنها هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفتهاند. تهران این حملات را در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل انجام داده است.
عربستان سعودی و امارات متحده عربی توانستهاند بخشی از آسیب اقتصادی را با صادرات نفت از طریق خطوط لولهای که تنگه هرمز را دور میزنند کاهش دهند. افزایش قیمت نفت خام نیز بخشی از کاهش حجم صادرات را جبران کرده است.
در مقابل، قطر و کویت برای صادرات انرژی به این گذرگاه حیاتی وابستگی بیشتری دارند. همچنین همه کشورهای خلیج فارس از کاهش تجارت، گردشگری، فعالیتهای مرتبط با غذا و نوشیدنی و سایر بخشهای غیرنفتی اقتصاد آسیب دیدهاند.
برآوردهای اقتصادی نشان میدهد کاهش درآمدهای صادرات انرژی برای قطر و کویت هفتهای بین ۱/۵ تا ۲ میلیارد دلار هزینه دارد.
بحرین نیز که منابع نفتی محدودی دارد، با فشار فزاینده بر وضعیت مالی دولت مواجه شده است. بر اساس برآورد صندوق بینالمللی پول، نسبت بدهی عمومی این کشور به تولید ناخالص داخلی به ۱۵۰ درصد رسیده است.
ذخایر ارزی بحرین در ژوئن کمی بیش از ۲ میلیارد دلار بود که نسبت به ۶ میلیارد دلار در مارس کاهش یافته است. همین وضعیت احتمال نیاز منامه به کمک مالی دوباره از سوی عربستان سعودی یا امارات متحده عربی را افزایش داده است. ابوظبی نیز در آوریل یک قرارداد مبادله ارزی به ارزش ۵/۴ میلیارد دلار با منامه امضا کرد.
بیشتر کشورهای خلیج فارس آنقدر ثروتمند هستند که بتوانند پیامدهای اقتصادی جنگ را جذب کنند، اما این درگیری به همه آنها آسیب زده است. هزینههای سنگین جنگ فشار زیادی بر دولتها وارد کرده و مشخص نیست این وضعیت در بلندمدت چه اثری بر رشد بالقوه و آینده اقتصاد منطقه خواهد گذاشت.
برای قطر، دومین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی مایعشده جهان، اثرات جنگ تقریباً بلافاصله آشکار شد. تنها چهار روز پس از آغاز درگیری میان آمریکا و اسرائیل، یک حمله پهپادی و موشکی ایران تأسیسات راس لفان، بزرگترین مرکز صادرات گاز طبیعی مایعشده جهان، را هدف قرار داد.
در ماه مارس نیز حمله موشکی دیگری راس لفان را هدف گرفت که ظرفیت صادرات قطر را ۱۷ درصد کاهش داد. ترمیم خسارتهای این حمله ممکن است تا پنج سال زمان ببرد.
بخشی از کاهش صادرات گاز قطر با سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری این کشور در پروژه «گلدن پس» در آمریکا با مشارکت اکسونموبیل جبران شده است. این پروژه در آوریل برای نخستین بار گاز طبیعی مایعشده صادر کرد.
پیش از آغاز جنگ، دوحه خود را برای افزایش چشمگیر درآمدهای گازی از طریق توسعه ۳۰ میلیارد دلاری میدان گازی شمال آماده میکرد. این میدان بزرگترین میدان گازی جهان است و توسعه آن قرار بود ظرفیت تولید قطر را تا سال ۲۰۲۷ به ۱۲۶ میلیون تن در سال برساند؛ ظرفیتی معادل حدود ۳۰ درصد تقاضای جهانی گاز طبیعی مایعشده در سال ۲۰۲۴.
در انتظار افزایش درآمدها، سازمان سرمایهگذاری قطر نیز طی پنج سال گذشته تقریباً تعداد کارکنان خود را دو برابر کرده بود، زیرا انتظار داشت ارزش داراییهای تحت مدیریت آن طی پنج سال دو برابر شود.
با وجود شرایط کنونی، قطر همچنان برنامههای توسعه ظرفیت تولید خود را دنبال میکند تا در صورت دستیابی به توافق نهایی برای پایان جنگ، بتواند صادرات گاز طبیعی مایعشده خود را افزایش دهد.
