مرگ یک پژوهشگر جوان در یک مرکز تخصصی مقابله با طاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه، مجموعه‌ای از اقدامات احتیاطی، قرنطینه و گمانه‌زنی درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی را در سیبری به دنبال داشته است؛ با این حال، مقام‌های روسیه تاکنون ابتلا به طاعون را به‌طور رسمی تأیید نکرده‌اند و علت مرگ را «ذات‌الریه با منشأ نامشخص» اعلام کرده‌اند.
ماجرای طاعون در روسیه از کجا آغاز شد؟
ماجرا پس از مرگ یک کارمند ۲۸ ساله در مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک در مرکز توجه قرار گرفت. گزارش‌های محلی و رسانه‌های مختلف مدعی شدند این زن پس از حادثه‌ای در آزمایشگاه و احتمال تماس با نمونه حاوی باکتری طاعون بیمار شده است. برخی گزارش‌ها از شکستن یک لوله آزمایش حاوی باکتری زنده سخن گفته‌اند، اما مقام‌های بهداشتی روسیه این روایت را تأیید نکرده‌اند و همچنان ارتباط مستقیم میان بیماری او و فعالیت آزمایشگاهی‌اش را مورد تردید قرار داده‌اند.
با انتشار نخستین گزارش‌ها، ایگور کوبزوف، فرماندار منطقه ایرکوتسک، از برگزاری یک نشست فوق‌العاده با مقام ارشد بهداشت روسیه درباره یک «بیماری عفونی بسیار خطرناک» خبر داد و گفت همه افرادی که با بیمار در تماس بوده‌اند تحت مراقبت پزشکی قرار گرفته‌اند. در شهر شلخوف نیز بخش بستری بیمارستان محلی برای انجام اقدامات قرنطینه‌ای تعطیل شد و فعالیت آزمایشگاه آن مرکز موقتاً متوقف شد.
در ادامه، آلکسی تسیدنوف، فرماندار منطقه بوریاتیا، در ابتدا از احتمال مرگ بر اثر طاعون سخن گفت، هرچند بعداً متن اظهاراتش تعدیل شد و عبارت «احتمالاً بر اثر طاعون» جایگزین آن شد. یک نهاد محلی در شهر بایکالسک نیز با استناد به اطلاعات غیررسمی، درباره سفر به شلخوف هشدار داد، اما این پیام بعداً حذف شد. چنین اظهارات متناقضی به گسترش شایعات و نگرانی عمومی درباره احتمال شیوع طاعون دامن زد.
روسیه درباره طاعون چه می‌گوید؟
در مقابل، سازمان نظارت بر حقوق مصرف‌کننده و سلامت عمومی روسیه اعلام کرده است که در نمونه‌های آزمایش‌شده هیچ میکروارگانیسمی که با فعالیت شغلی فرد مرتبط باشد شناسایی نشده و در میان افراد در تماس نیز نشانه‌ای از بیماری عفونی مشاهده نشده است.
این نهاد همچنین اعلام کرده بازرسی ویژه‌ای از مؤسسه ضدطاعون ایرکوتسک برای بررسی رعایت الزامات ایمنی زیستی انجام شده و هیچ وضعیت اضطراری مرتبط با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا ثبت نشده است. به گفته این سازمان، وضعیت بهداشتی و اپیدمیولوژیک منطقه ایرکوتسک «باثبات» است.
با وجود این، برخی رسانه‌های محلی از تعطیلی مراکز درمانی دیگر و حتی بخش زایمان در ایرکوتسک خبر داده‌اند. این گزارش‌ها در منابع رسمی تأیید نشده‌اند و بنابراین باید در زمره ادعاهای تأییدنشده قرار گیرند. همچنین گزارش‌هایی درباره کمبود آنتی‌بیوتیک در منطقه منتشر شده، اما درباره میزان و گستره چنین کمبودی اطلاعات رسمی قابل اتکایی ارائه نشده است.
آیا روسیه با شیوع طاعون ریوی روبه‌رو است؟
هنوز پاسخ قطعی به این پرسش وجود ندارد. مقام‌های روسیه ابتلا به طاعون را تأیید نکرده‌اند و علت مرگ پژوهشگر را همچنان ذات‌الریه با منشأ نامشخص اعلام می‌کنند. در عین حال، قرنطینه افراد در تماس با بیمار و بررسی‌های ایمنی زیستی در مرکز تحقیقاتی نشان می‌دهد احتمال یک عفونت جدی مورد توجه مقام‌ها قرار گرفته است.
نزدیک به ۲۰۰ نفر از افرادی که با فرد درگذشته در تماس بوده‌اند تحت مراقبت پزشکی قرار گرفته‌اند. مقام‌های روسیه می‌گویند این افراد تاکنون نشانه‌ای از بیماری نشان نداده‌اند و نتایج آزمایش‌های آنها منفی بوده است. بسته شدن بیمارستان شلخوف نیز به عنوان بخشی از اقدامات احتیاطی گزارش شده است.
کرملین نیز تلاش کرده فضای خبری را کنترل کند. ولادیمیر پوتین و مقام‌های دولت روسیه بر پیروی از اطلاعات رسمی تأکید کرده‌اند و دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، از مردم و رسانه‌ها خواسته است به‌جای «شایعات و گمانه‌زنی» به اطلاعیه‌های رسمی توجه کنند. فرماندار ایرکوتسک نیز از مردم خواسته است آرامش خود را حفظ کنند و در عین حال گفته اقدامات ضدهمه‌گیری در حال اجراست.
طاعون ریوی چیست و چرا خطرناک است؟
طاعون یک بیماری باکتریایی است که عامل آن باکتری یرسینیا پستیس است و سه شکل اصلی دارد: طاعون خیارکی، طاعون سپتی‌سمیک و طاعون ریوی.
طاعون خیارکی معمولاً با گزش کک آلوده یا ورود باکتری از طریق زخم پوستی ایجاد می‌شود و باعث تورم دردناک غدد لنفاوی می‌شود. در نوع سپتی‌سمیک، عفونت وارد جریان خون می‌شود و می‌تواند به نارسایی اندام‌ها منجر شود. طاعون ریوی ریه‌ها را درگیر می‌کند و مهم‌ترین شکل بیماری از نظر احتمال انتقال مستقیم میان انسان‌هاست.
علائم طاعون ریوی چیست؟
طاعون ریوی می‌تواند بسیار سریع پیشرفت کند و علائم آن در برخی موارد ظرف ۲۴ ساعت پس از عفونت آغاز می‌شود. تب، لرز، سردرد، ضعف، تنگی نفس و سرفه از علائم اصلی هستند و در موارد شدید، مشکلات جدی تنفسی ایجاد می‌شود.
اگر طاعون ریوی درمان نشود، می‌تواند در مدت کوتاهی مرگبار باشد. با این حال، تشخیص سریع و شروع درمان با آنتی‌بیوتیک می‌تواند شانس بهبودی را به میزان چشمگیری افزایش دهد. درمان معمولاً دست‌کم ۱۰ تا ۱۴ روز ادامه دارد و بسته به شرایط بیمار از آنتی‌بیوتیک‌های مناسب علیه این عفونت استفاده می‌شود.
طاعون چگونه منتقل می‌شود؟
طاعون در شکل‌های مختلف می‌تواند از مسیرهای متفاوتی منتقل شود. طاعون خیارکی معمولاً با گزش کک آلوده ارتباط دارد، اما طاعون ریوی می‌تواند مستقیماً از طریق ذرات تنفسی از فرد بیمار به فرد دیگر منتقل شود.
همین ویژگی باعث شده است که احتمال طاعون ریوی در یک محیط آزمایشگاهی یا در میان افراد در تماس نزدیک، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد. در چنین شرایطی، شناسایی سریع بیماران، مراقبت از افراد در معرض تماس و شروع زودهنگام درمان اهمیت بالایی دارد.
واکنش اتحادیه اروپا و آمریکا به طاعون روسیه
اهمیت بین‌المللی این پرونده باعث شده است اتحادیه اروپا و آمریکا وضعیت منطقه ایرکوتسک را به‌دقت دنبال کنند.
اتحادیه اروپا اعلام کرده است که وضعیت طاعون احتمالی در روسیه را «از نزدیک» زیر نظر دارد و در صورت نیاز آماده هماهنگی میان کشورهای عضو است. کمیسیون اروپا برای دریافت اطلاعات از سازمان جهانی بهداشت و کانال‌های ارتباطی موجود با مقام‌های روسیه استفاده می‌کند، اما در شرایط فعلی برنامه‌ای برای اعمال اقدامات اضطراری یا تشکیل نشست ویژه ندارد.
آمریکا نیز اعلام کرده است که تحولات را به‌دقت رصد می‌کند و از مسکو خواسته است اطلاعات دقیق درباره این پرونده را سریع و شفاف ارائه کند.
آیا خطر طاعون برای مردم جهان بالاست؟
با وجود نگرانی‌های مطرح‌شده، شواهد فعلی نشان نمی‌دهد که روسیه با یک همه‌گیری گسترده طاعون روبه‌رو شده است. سازمان جهانی بهداشت در ارزیابی اولیه خود اعلام کرده خطر برای جمعیت عمومی پایین به نظر می‌رسد و این ارزیابی با دریافت اطلاعات بیشتر به‌روزرسانی خواهد شد.
یکی از ویژگی‌های طاعون ریوی این است که بیمار معمولاً خیلی سریع علائم شدید نشان می‌دهد؛ موضوعی که می‌تواند شناسایی موارد و محدود کردن تماس‌ها را آسان‌تر کند. البته در صورت تأخیر در تشخیص و درمان، خطر مرگ و انتقال بیماری افزایش می‌یابد.
به همین دلیل، شرایط فعلی بیشتر یک حادثه عفونی مشکوک و محدود با نیاز به پایش دقیق است تا نشانه‌ای از آغاز یک همه‌گیری جهانی.
طاعون هنوز در جهان وجود دارد
طاعون برخلاف تصور رایج، بیماری متعلق به گذشته نیست. این بیماری همچنان در بخش‌هایی از جهان دیده می‌شود و بیشتر موارد انسانی در دهه‌های اخیر در آفریقا گزارش شده است.
آمار ارائه‌شده به سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، ۱۰ کشور بیش از ۳۸۰۰ مورد مشکوک طاعون انسانی را گزارش کرده‌اند. موارد تأییدشده عمدتاً در جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار بوده و در مجموع ۴۲۳ مورد مرگ ثبت شده است.
طاعون در صورت تشخیص و درمان سریع، دیگر بیماری درمان‌ناپذیری نیست. دسترسی به آنتی‌بیوتیک و نظام‌های مدرن مراقبت و کنترل عفونت باعث شده است خطر آن با دوره تاریخی «مرگ سیاه» قابل مقایسه نباشد.
جمع‌بندی؛ سرنوشت پرونده طاعون در سیبری چه می‌شود؟
موضوع کلیدی در پرونده سیبری هنوز علت دقیق بیماری و مرگ پژوهشگر است. تا زمانی که آزمایش‌های قطعی و اطلاعات رسمی کامل منتشر نشود، نمی‌توان وجود طاعون ریوی یا وقوع یک نشت آزمایشگاهی را تأیید کرد.
در عین حال، قرنطینه تماس‌ها، پایش پزشکی و بررسی ایمنی زیستی در مراکز مرتبط نشان می‌دهد مقام‌های روسیه موضوع را جدی گرفته‌اند، حتی اگر در عرصه عمومی تلاش کرده باشند از ایجاد هراس جلوگیری کنند.
در حال حاضر، تصویر کلی چنین است: یک مرگ مشکوک در مرکز تخصصی تحقیقات طاعون، حدود ۲۰۰ فرد تحت مراقبت، تعطیلی موقت دست‌کم یک مرکز درمانی و نگرانی بین‌المللی درباره احتمال طاعون ریوی، در حالی که روسیه هنوز شیوع طاعون را رسماً تأیید نکرده است. نتیجه نهایی به آزمایش‌های بیشتر و میزان شفافیت اطلاعاتی مسکو در روزهای آینده بستگی دارد.
