کوه کلنگگزلا (به انگلیسی Pickaxe Mountain) نام کوهی در استان اصفهان و در نزدیکی شهر نطنز است که در سالهای اخیر به یکی از مهمترین نقاط مورد توجه در مناقشه هستهای ایران تبدیل شده است. دلیل این اهمیت، وجود یک مجموعه تونلی و زیرزمینی در دل این کوه است؛ مجموعهای که ایران آن را در ارتباط با توسعه و مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته معرفی کرده، اما درباره جزئیات و وضعیت فعلی آن همچنان ابهامهایی وجود دارد.
در ماههای اخیر، کوه کلنگ بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفته، زیرا دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، چند بار از احتمال حمله به این منطقه سخن گفته است. آخرین اظهارات او در ۴ سپتامبر ۲۰۲۶ بار دیگر احتمال هدف قرار گرفتن کوه کلنگ را مطرح کرد.
کوه کلنگ کجاست؟
کوه کلنگگزلا در رشتهکوه زاگرس، در استان اصفهان و در نزدیکی تأسیسات هستهای نطنز قرار دارد. این کوه تقریباً ۲ کیلومتر در جنوب مجموعه نطنز واقع شده و حدود ۲۲۰ کیلومتر با تهران فاصله دارد.
ارتفاع بلندترین نقطه کوه حدود ۱۶۰۸ متر اعلام شده است. نام «Pickaxe Mountain» که در رسانههای انگلیسی استفاده میشود، ترجمه نام «کوه کلنگ» است.
اما آنچه این کوه را مشهور کرده، خود کوه نیست؛ بلکه تونلهایی است که در دل آن ساخته شدهاند.
تصاویر ماهوارهای منتشرشده طی سالهای اخیر دستکم چهار ورودی تونل را در این منطقه نشان میدهد؛ دو ورودی در بخش شرقی و دو ورودی در بخش غربی. همچنین یک محدوده حفاظتی گسترده در اطراف مجموعه ایجاد شده است.
تأسیسات زیرزمینی کوه کلنگ از چه زمانی ساخته شد؟
ساخت این مجموعه به سال ۲۰۲۰ بازمیگردد. پس از حادثه و انفجار در تأسیسات نطنز در همان سال، مقامهای ایرانی اعلام کردند که قرار است یک مرکز جدید، مدرنتر و بزرگتر در داخل کوههای اطراف نطنز ساخته شود.
علیاکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، در سال ۲۰۲۰ از ساخت چنین تأسیساتی خبر داده بود؛ اگرچه در آن زمان نام «کوه کلنگ» بهطور رسمی اعلام نشده بود.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که عملیات ساخت و حفاری در این منطقه از سال ۲۰۲۰ آغاز شد و در سالهای بعد ادامه یافت. پس از حملات سالهای اخیر به تأسیسات هستهای ایران، توجه کارشناسان به این مجموعه بیشتر شد.
ایران درباره کاربرد کوه کلنگ چه میگوید؟
بر اساس مواضع اعلامشده از سوی ایران، هدف اصلی این مجموعه تولید و مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته است.
سانتریفیوژها از تجهیزات اصلی چرخه غنیسازی اورانیوم هستند و ایران در چارچوب برنامه هستهای خود از آنها برای غنیسازی اورانیوم استفاده میکند.
در مقابل، برخی دولتها و کارشناسان غربی درباره کاربری نهایی این مجموعه تردیدهایی مطرح کردهاند. تحلیل تصاویر ماهوارهای و عمق زیاد تونلها باعث شده برخی کارشناسان احتمال دهند که این مکان میتواند در آینده برای فعالیتهای حساس هستهای، نگهداری تجهیزات یا مواد هستهای مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، اطلاعات عمومی موجود برای تعیین قطعی کاربری فعلی تمام بخشهای زیرزمینی این مجموعه کافی نیست. حتی گزارشهای رسانهای نیز درباره اینکه آیا تأسیسات در حال حاضر عملیاتی است یا چه تجهیزاتی دقیقاً در آن قرار دارد، با درجات مختلفی از اطمینان صحبت میکنند.
چرا کوه کلنگ برای آمریکا اهمیت پیدا کرده است؟
مهمترین دلیل، عمق و استحکام این مجموعه زیرزمینی است.
بخش قابل توجهی از تأسیسات در زیر کوه قرار گرفته و به همین دلیل برخلاف تأسیسات سطحی، دسترسی نظامی به آن بسیار دشوارتر است. برخی ارزیابیها عمق مجموعه را بیش از ۱۰۰ متر برآورد کردهاند.
این مسئله از نظر نظامی اهمیت زیادی دارد. آمریکا در سالهای اخیر از بمبهای سنگرشکن بسیار قدرتمندی مانند GBU-57 استفاده کرده است، اما کارشناسان درباره میزان توانایی این سلاحها برای نابودی کامل تأسیسات عمیق کوه کلنگ اختلاف نظر دارند.
به همین دلیل، کوه کلنگ در محاسبات نظامی به یک هدف متفاوت از تأسیسات سطحی نطنز تبدیل شده است: هدف احتمالیای که آسیبپذیری آن در برابر حمله هوایی قطعی نیست.
چرا ترامپ تهدید به حمله کرده است؟
دولتهای آمریکا و اسرائیل مدعی هستند که مجموعه کوه کلنگ در آینده به محلی برای بازسازی بخشی از ظرفیت هستهای ایران تبدیل شود؛ بهویژه پس از حملاتی که در سالهای اخیر به برخی تأسیسات هستهای ایران وارد شد.
ترامپ در ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶ بهصراحت گفت آمریکا قصد دارد کوه کلنگ را هدف قرار دهد. چند روز بعد نیز اعلام کرد که این منطقه احتمالاً «بهزودی» و با شدت زیاد هدف قرار خواهد گرفت.
در ۲۱ ژوئیه، ترامپ گفت آمریکا «بهزودی» این منطقه را هدف قرار خواهد داد و در عین حال اذعان کرد که واشنگتن اطلاعات قطعی درباره انتقال سانتریفیوژها به این مکان در اختیار ندارد.
در ۴ سپتامبر ۲۰۲۶ نیز ترامپ بار دیگر ادعای احتمال حمله به کوه کلنگ را مطرح کرد؛ موضوعی که نشان میدهد این مجموعه همچنان در محاسبات واشنگتن قرار دارد.
آیا ایران مواد هستهای را به کوه کلنگ منتقل کرده است؟
این یکی از مهمترین پرسشهای مطرح درباره این مجموعه است.
در تابستان ۲۰۲۶ گزارشهایی بر اساس ارزیابیهای اطلاعاتی اسرائیل منتشر شد که مدعی بود ممکن است بخشی از سانتریفیوژهای ایران به این مجموعه منتقل شده باشد. با این حال، حتی در اظهارات ترامپ نیز درباره وضعیت دقیق تجهیزات و مواد هستهای در کوه کلنگ قطعیت وجود نداشت.
موضوع انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده نیز در برخی گزارشها مطرح شده است، اما این ادعاها را باید از واقعیتهای تأییدشده تفکیک کرد. گزارشهای عمومی موجود تاکنون تصویر کاملاً قطعی و مستقلی از اینکه چه مقدار ماده هستهای، اگر اساساً مادهای منتقل شده باشد، در این مجموعه وجود دارد ارائه نمیکنند.
بنابراین میان سه موضوع باید تفاوت گذاشت:
- وجود مجموعه تونلی و زیرزمینی: با تصاویر ماهوارهای بهطور گسترده مستند شده است.
- ارتباط مجموعه با برنامه هستهای ایران: ایران از ساخت آن برای تولید و مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته سخن گفته است.
- وجود ذخایر اورانیوم یا فعالیت غنیسازی در عمق کوه: اطلاعات عمومی درباره آن قطعی نیست و محل اختلاف است.
نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی چیست؟
یکی دیگر از جنبههای مهم پرونده کوه کلنگ، مسئله دسترسی بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، مدعی ضرورت دسترسی بازرسان به مکانهایی که احتمال ارتباط آنها با فعالیتهای هستهای وجود دارد، شده است. در مقابل، موضع ایران این بوده که صرف ساخت یک مجموعه یا قرار داشتن آن در مرحله ساخت، لزوماً به معنای قرار گرفتن آن تحت تمام الزامات مربوط به یک تأسیسات هستهای فعال نیست.
اختلاف بر سر زمان ارائه اطلاعات طراحی و دامنه تعهدات پادمانی، بخشی از مناقشه گستردهتر میان ایران و آژانس است.
به همین دلیل، وضعیت کوه کلنگ تنها یک مسئله نظامی نیست؛ بلکه یک موضوع فنی، حقوقی و دیپلماتیک نیز محسوب میشود.
چرا حمله به کوه کلنگ دشوار است؟
مهمترین مزیت دفاعی این مجموعه، قرار گرفتن آن در دل کوه است.
ساخت تأسیسات حساس در عمق زمین، در برابر حملات هوایی یک لایه حفاظتی طبیعی ایجاد میکند. هرچه عمق بیشتر باشد، نفوذ بمبهای سنگرشکن و ایجاد تخریب کامل دشوارتر میشود.
گزارشهای کارشناسی درباره کوه کلنگ حتی این احتمال را مطرح کردهاند که برخی بخشهای آن ممکن است خارج از توانایی تخریب کامل بمبهای سنگرشکن موجود باشد.
این البته به معنای «غیرقابلنفوذ بودن» مجموعه نیست. یک حمله میتواند ورودیها، زیرساختهای برق و تهویه، جادههای دسترسی یا دیگر بخشهای پشتیبانی را هدف قرار دهد. اما اینکه چنین حملهای بتواند کل مجموعه زیرزمینی را نابود کند یا فعالیت آن را برای مدت طولانی متوقف سازد، مسئلهای بسیار پیچیدهتر است.
چرا آمریکا ممکن است بخواهد این مجموعه را هدف قرار دهد؟
از نگاه واشنگتن، مسئله اصلی جلوگیری از آن چیزی است که آمریکا آن را بازسازی ظرفیت هستهای ایران میداند.
اگر بخشی از زیرساختهای هستهای ایران در تأسیسات زیرزمینی و مقاوم در برابر حمله قرار گیرد، امکان دارد حملات هوایی علیه تأسیسات سطحی نتواند بهتنهایی توانمندیهای ایران را از بین ببرد.
از این منظر، کوه کلنگ اهمیت راهبردی پیدا کرده است: مجموعهای نزدیک به نطنز که میتواند در صورت تکمیل، بخشی از زیرساخت هستهای ایران را در محیطی بسیار محافظتشده قرار دهد.
اما تهدید به حمله الزاماً به معنی وقوع قطعی آن نیست. چنین حملهای میتواند پیامدهای گستردهتری برای جنگ و امنیت منطقه داشته باشد و به همین دلیل تصمیم درباره آن صرفاً یک محاسبه فنی درباره یک تأسیسات زیرزمینی نیست.
آیا کوه کلنگ تاکنون هدف حمله قرار گرفته است؟
بر اساس گزارشهای منتشرشده، کوه کلنگ در حملات پیشین به تأسیسات هستهای ایران به شکل مشابه تأسیسات نطنز هدف قرار نگرفته است. همین مسئله نیز یکی از دلایلی است که این مجموعه اکنون بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
در نتیجه، وضعیت فعلی آن و اینکه چه مقدار از ساختوساز یا تجهیزات آن باقی مانده است، اهمیت زیادی پیدا کرده است.
جمعبندی؛ کوه کلنگ چرا مهم شده است؟
کوه کلنگگزلا در ظاهر یک کوه در استان اصفهان است، اما در زیر آن مجموعهای از تونلهای عمیق ساخته شده که به برنامه هستهای ایران مرتبط دانسته میشود.
اهمیت این مجموعه را میتوان در چهار عامل خلاصه کرد:
اول، موقعیت آن: تنها حدود دو کیلومتر با تأسیسات نطنز فاصله دارد.
دوم، عمق آن: قرار گرفتن تأسیسات در دل کوه، آن را در برابر حملات هوایی بسیار مقاومتر میکند.
سوم، ارتباط با سانتریفیوژها: ایران کاربرد اعلامشده این مجموعه را تولید و مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته عنوان کرده است.
چهارم، نگرانی آمریکا: آنها بیم دارند که این مجموعه به یکی از مراکز اصلی بازسازی زیرساخت هستهای ایران تبدیل شود.
در همین چارچوب، تهدیدهای دونالد ترامپ علیه کوه کلنگ را باید بخشی از فشار نظامی و سیاسی آمریکا برای محدود کردن توان هستهای ایران دانست؛ نه اینکه صرفاً یک «کوه» هدف قرار گرفته باشد.
با این حال، بسیاری از جزئیات درباره این مجموعه همچنان محرمانه یا تأییدنشده است. اینکه دقیقاً چه تجهیزاتی در زیر کوه قرار دارد، چه مقدار از پروژه تکمیل شده و آیا مواد هستهای در آن نگهداری میشود یا خیر، از جمله پرسشهایی است که پاسخ قطعی آنها در اطلاعات عمومی موجود دیده نمیشود.
در نتیجه، کوه کلنگ را باید یکی از حساسترین نقاط زیرزمینی مرتبط با پرونده هستهای ایران دانست؛ مکانی که اهمیت آن نه به دلیل خود کوه، بلکه به دلیل زیرساختی است که در عمق آن ساخته شده و اکنون به یکی از محورهای اصلی تهدیدهای نظامی آمریکا علیه ایران تبدیل شده است.
