دانشمندان دریافتهاند که بدن انسان در جریان روزهداری طولانیمدت دچار دگرگونی عمیقی میشود و تغییرات اصلی تنها پس از حدود سه روز بدون غذا آشکار میشوند. در یک مطالعه هفتروزه با مصرف فقط آب، پژوهشگران هزاران پروتئین موجود در خون را بررسی کردند و متوجه تغییرات گستردهای در اندامهای مختلف بدن، از جمله مغز، شدند. اگرچه بدن خیلی سریع از مصرف گلوکز به سوزاندن چربی روی میآورد، اما مهمترین تغییرات زیستی مرتبط با فواید احتمالی سلامتی در مراحل بعدی روزهداری ظاهر شدند.
پژوهش منتشرشده در نشریه «نیچر متابولیسم» نشان میدهد چند روز غذا نخوردن فقط باعث چربیسوزی نمیشود، بلکه مجموعهای از تغییرات زیستی گسترده را در سراسر بدن فعال میکند؛ تغییراتی که به مغز، متابولیسم و سیستم ایمنی مرتبط هستند.
بررسیها نشان داد بسیاری از اثرات مهم این فرایند بلافاصله رخ نمیدهند. در عوض، بدن پس از حدود سه روز بدون غذا وارد وضعیتی زیستی کاملاً متفاوت میشود.
این یافتهها یکی از شفافترین تصویرها را از اتفاقاتی که در سطح مولکولی هنگام روزهداری طولانی در بدن رخ میدهد ارائه میکنند. پژوهشگران معتقدند این نتایج میتواند در آینده به تولید درمانهایی منجر شود که برخی اثرات روزهداری را بدون نیاز به قطع کامل غذا شبیهسازی کنند.
انسانها در طول تکامل خود برای تحمل دورههای کمبود غذا سازگار شدهاند. زمانی که غذا در دسترس نباشد، بدن بهجای استفاده از گلوکز حاصل از وعدههای غذایی، از چربی ذخیرهشده برای تأمین انرژی استفاده میکند.
روزهداری هزاران سال است که به دلایل مذهبی، فرهنگی و درمانی انجام میشود. در سالهای اخیر نیز بهدلیل مطالعاتی که ارتباط روزهداری و روزه متناوب را با کاهش وزن، بهبود سلامت متابولیک و ترمیم سلولی نشان دادهاند، توجه زیادی به آن جلب شده است.
با این حال، دانشمندان تاکنون درک دقیقی از واکنش بدن به روزههای طولانی نداشتند.
در این پژوهش، محققان وضعیت ۱۲ داوطلب سالم را طی یک روزهداری هفتروزه فقط با آب بررسی کردند. از شرکتکنندگان پیش از شروع، در طول دوره و پس از پایان روزهداری، هر روز نمونه خون گرفته شد.
پژوهشگران با استفاده از فناوری پیشرفته پروتئومیکس، حدود ۳۰۰۰ پروتئین موجود در جریان خون را ردیابی کردند. این پروتئینها اطلاعاتی درباره وضعیت اندامها و بافتهای مختلف بدن ارائه میدهند.
همانطور که انتظار میرفت، بدن در دو تا سه روز نخست از مصرف گلوکز به سوزاندن چربی تغییر مسیر داد.
شرکتکنندگان بهطور متوسط ۵/۷ کیلوگرم وزن کم کردند که شامل چربی و بافت بدون چربی بود. پس از سه روز بازگشت به رژیم غذایی عادی، بیشتر بافت بدون چربی بازیابی شد اما بخش زیادی از کاهش چربی باقی ماند.
اما یافته مهمتر برای دانشمندان این بود که تغییرات گسترده در فعالیت پروتئینها بلافاصله آغاز نشد. این تغییرات عمده مولکولی پس از حدود سه روز بدون کالری بهوضوح دیده شدند.
بیش از یکسوم پروتئینهای اندازهگیریشده در طول روزهداری تغییر قابلتوجهی داشتند. برخی از مهمترین تغییرات مربوط به پروتئینهای مرتبط با «ماتریکس خارجسلولی» بود؛ ساختاری که نقش پشتیبانی از بافتها و اندامها، از جمله نورونهای مغز، را بر عهده دارد.
این تغییرات پروتئینی در میان داوطلبان بسیار مشابه بود و نشان میداد بدن احتمالاً از یک الگوی هماهنگ برای پاسخ به روزهداری طولانی پیروی میکند.
نتایج همچنین نشان داد تغییرات ایجادشده در پروتئینها ممکن است با کاهش خطر برخی بیماریها و التهاب ارتباط داشته باشند. دانشمندان تغییراتی را نیز در پروتئینهای مرتبط با ساختارهای پشتیبان مغز مشاهده کردند.
این یافتهها باعث افزایش توجه به این موضوع شدهاند که آیا روزهداری میتواند در آینده به توسعه درمانهایی برای مشکلات متابولیک، پیری، التهاب یا بیماریهای عصبی کمک کند یا نه.
مطالعات جدیدتر نیز روزه متناوب را با بهبود حساسیت به انسولین، وضعیت بهتر چربی خون و احتمال بهبود عملکرد مغز و سلامت قلب مرتبط دانستهاند.
بررسیهای دیگر درباره روزهداری طولانی نشان دادهاند که بدن در روزههای چندروزه وارد وضعیت کتوز عمیق میشود؛ حالتی که شیوه مصرف سوخت در سلولها را بهشدت تغییر میدهد.
با وجود این فواید احتمالی، پژوهشگران هشدار میدهند که روزهداری طولانی بدون خطر نیست.
مطالعهای دیگر بر پایه بررسی پروتئینها نشان داده است که روزهداری طولانی فقط با آب میتواند با افزایش التهاب، فعال شدن پلاکتها و تغییر در مسیرهای مرتبط با انعقاد خون همراه باشد. به گفته محققان، این تغییرات ممکن است واکنش موقتی بدن به استرس باشند، اما همچنان نیاز به تحقیقات بیشتر درباره پیامدهای بلندمدت آن وجود دارد.
کارشناسان همچنین هشدار میدهند روزهداری طولانی میتواند خطر کمآبی، برهم خوردن تعادل الکترولیتها، سرگیجه، کاهش عضلات و بروز عوارض برای افراد دارای بیماریهای زمینهای را افزایش دهد.
به همین دلیل، انجام روزهداری طولانی بدون نظارت پزشکی توصیه نمیشود؛ بهویژه برای افراد مبتلا به دیابت، اختلالات تغذیه، بیماریهای قلبیعروقی یا دیگر بیماریهای مزمن.
یکی از مهمترین نکات این پژوهش، زمانبندی واکنش بدن بود. بسیاری از روشهای رایج روزهداری بر بازههای کوتاه تمرکز دارند، اما این مطالعه نشان میدهد برخی از مهمترین تغییرات مولکولی بدن ممکن است تنها پس از چند روز محدودیت کامل کالری رخ دهند.
پژوهشگران امیدوارند این یافتهها به درک بهتر فواید روزهداری در برخی شرایط و توسعه روشهای درمانی قابلاستفاده برای بیماران کمک کند.
